“Türk tezi olgunlaştı, onun üzerinde yürümek, durmadan çalışmak gerekir. Bazı inançsızlıklar olabilir. Bunlar yol kesenlere benzer, onlara aldırmayınız” 1938 sonları.

(1937 yılında, İkinci Türk Tarih Kongresini topladı. Ölümüne yakın yukarıda alıntıladığımız sözleri ederek vasiyet niteliğinde önermelerde bulundu. Bu uyarısında ne denli haklı olduğu, ölümünden sonra Türk Tarih Tezi’nin başına gelenlerle görülecektir. “Belleten” 140, sf.540; ak. Doğan Avcıoğlu “Türklerin Tarihi” Tekin Yay., 1995, I.Cilt, sf.26)

Ana Kavramlar: Medeniyet. Yazı. Bilim. Türk. Orta Asya. Avrupa. Akdeniz. Nehirler. Ege, Eti, İskit, Sümer, Mısır

Atatürk 1930’lu yılların başlarında kendisini yoğun olarak tarih ve dil çalışmalarına vakfetmiş ve bunun neticesinde de ortaya bir tarih tezi ve dil tezi çıkmıştır. Fakat kendisinin vefatından sonra daha 1939 yılında bu tezler terkedilmiştir. Kurduğu cumhuriyetin de temellerini Atlantik İttifakı tarafından dinamitler yerleştirilmiş olmasına rağmen, halkın gücü sayesinde Cumhuriyet kalıcı bir pozisyonundadır artık.

Bizi düşündürmesi gereken Atatürk’ün özellikle tarih tezinin içeriği ile tekrardan nasıl buluşabileceğimiz, bir araya gelebileceğimizdir. Çünkü Atatürk söz konusu tarih tezini tüm düşünce gücünü bu konuya hasrederek ortaya koymuş ve neticeten de tarih kongrelerde bu tez tebliğler ile birlikte sunumu yapılmıştır. Atatürkçüyüm diye ortada gezinenler ise, bu tezin adını dahi anmamaktadırlar.

Bu tez ile ortaya konulan, merkeze alınan ve geçmişte özellikle Orta Asya’dan Türkistan’dan yola çıkarak Nil Nehri ile Maveraünnehir arasındaki bölgede ve Akdeniz havzasında Türklerin ilk harcını ortaya koydukları ilk olarak ateşledikleri yazı ve bilim medeniyetleridir.

Atatürk’ün söz konusu ettiği Ege, Eti, İskit, Sümer ve Mısır medeniyetleri bir bütünlük içerisinde Türklerin insanlık camiasına hediye ettiği canlı ve dinamik medeniyetlerdir. O zaman günümüzde bizlere düşen Atatürk’ün tarih tezini yeniden canlandırmak, kongreler, toplantılar düzenlemek ve bu şekilde ötekileştirilen Türk’ün medeniyet vasfını ve kimliğini dünya kamuoyuna insanların önüne sunmaktır.

Atatürk’ün “muasır medeniyet seviyesini yakalayacağız” vaadinin yaslandığı tarihi geçmiş ise Sümer‘in yazı medeniyeti ile başlayan 7000 yıllık medeniyetin kaynağı olan Orta Asya Türklüğüdür. Orta Asya’dan Akdeniz havzasına 7000 yıl önce gelip yerleşen Türkler bu havzada çok sayıda medeniyetler yaratmışlardır. Demek ki yeniden o çizgiyi muasır zamanlarda da yakalayabilmemizin sırrı ise, o medeniyet geçmişi ile o geçmişin kuralları, sanatı ve bilimselliği ile yeniden buluşmaktır.

Atatürk, tarih tezinin kalıcılığını, sürdürülebilirliğini temin etmek üzere zihinleri ateşlemek maksadı ile Türk Tarih Kurumu’nu ve Türk Dil Kurumu’nu kurarak, bilimsel çalışmaların yapılmasını kurumlar vasıtasıyla teşvik etmek istemiştir aynı maksatla yine Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesini kurmuştur.

Bütün bu kurumsal çabalara karşın Atatürk’ün tarih tezi, vefatını takiben artık sahipsizdir ve üzerinde durulmamaktadır ve yok olup gitmiştir. Yok olup giden ise Atatürk’ün dayanak noktası olarak düşündüğü, 7000 yıl önce Orta Asya’dan Akdeniz havzası hinterlandındaki bölgelere göç eden Türk halklarından olan özellikle Sümerlerin medeniyetinin temelinde yer alan bilim ve matematiktir.

Demek ki temel olarak alınması gereken bilim ve matematiktir ki zaten Sümerler yazıyı başlatan Turani kavimdir. Türkiye’de bu konuda sadece Muazzez İlmiye Çığ hanımefendinin kendi kişisel çabaları söz konusudur, kendisi de zaten soyadını Atatürk’ün bahşettiği bir misyon insanıdır.

Fakat düşündüğümüz zaman, Sümer medeniyeti çalışmalarının özellikle günümüze uyarlanması anlamında bir ekibin var olması lazımdır. Atatürk öldükten sonra onun bu tarihi tezi mirası siyaset ve kültür adamları tarafından değerlendirilmemiş, reddedilmiş ve onun yerine eski Yunan medeniyeti ve eski Anadolu medeniyetleri, Türklük hariç tutulmak üzere gündeme alınmıştır ve üzerinde çalışmalar yapılarak suni bir dayanak noktası teşkil edilmeye çalışılmıştır.

Ege, Eti, İskit, Sümer, Mısır medeniyetleri nehir ve deniz kenarlarındaki medeniyetlerdir. Atatürk bu medeniyetleri Orta Asya Türklüğü ile ilişkilendirmiştir.

Hâlbuki Atatürk’ün tarih tezi olmaksızın yürütülecek çalışmalar temelsizdir, dayanak noktası bulunmadığı için de doku uyuşmazlığı söz konusudur. O zaman dokuyu uyumlandırmak adına Sümer çalışmalarının özellikle de medeniyet temelli olmak üzere yeniden canlandırılması lazımdır.

Dikkat etmemiz, gözden kaçırmamamız gereken bir nokta da şudur ki eski Mısır medeniyetinin temelinde yer alan eski Sümer medeniyetidir ve Atatürk, Mısır medeniyeti ile Türklük arasındaki ilişkilendirmeyi, Sümer medeniyeti nedeniyle ortaya koymuştur. Bu ilişkilendirmeler ayan beyan iken ve büyük bir hazine teşkil etmekte iken neden hâlâ sessiz kalınmaktadır, bunun irdelenmesi lazımdır.

Atatürk’ün tarih tezi sadece on yıllık bir dönemde 1931-1941 yılları arasında okullarda tarih ders kitabı olarak okutulmuştur. Ardından ise bir daha üzerinde konuşulmamak üzere rafa kaldırılmıştır, bunu yapanların başında da İsmet İnönü ve Hasan Ali Yücel gelmektedir. Halide Edip Adıvar, Yahya Kemal Beyatlı, Yakup Kadri Karaosmanoğlu bu Yunani korosuna dahil olmuşlardır.

Atatürk’ün tezinde Türk medeniyeti ana kavram iken, onun yerine geçen İnönü tezinde Yunan medeniyeti ana kavram haline getirilmiştir ve bunu yapanların başında ise Cumhuriyet’in ikinci adamı olarak adlandırılan İsmet İnönü gelmektedir.

Atatürk’ün tarih tezinin merkez ana kavramı medeniyet kavramıdır. Atatürk geçmişteki Orta Asya menşeli ve ardından Akdeniz havzasına ulaşan Türk medeniyetlerinden bahsederken gelecek için de muasır medeniyet seviyesinden söz etmektedir.

Dikkat ediliyorsa burada ırk kavramı yerine kültür ve medeniyet kavramı tercih edilmiştir. Bu tezi akıllarınca tarihin çöplüğüne atanlar, Atatürk’ün ölümünden itibaren sadece üç yıl bu tezin varlığına katlanabilenler, tarih yönünde bunun hesabını nasıl vereceklerdir acaba.

Atatürk yedi bin yıl önceki bir medeniyetten söz ederken, yazı medeniyetinden ve Sümerlerin getirdiği yeniliklerden, bilimsel uygulamalardan bahsetmektedir. Hazmedilemeyen acaba Türklere yakıştırılan bu öz karakter özellikleri midir ki Türkler, Fransız Ernest Renan  (1873) ve İngiliz Başbakan Gladstone (1876) gibi aşağılanmaya başlanmıştır, Atatürk’ün tezini yıkan karşı devrimci Yunani koro tarafından.

Günümüzde ise Atatürk’ün Tarih Tezi’ni savunanlar bir elin beş parmağıdır sadece. 

1. Metin Aydoğan,
2. Cengiz Özakıncı,
3. Doğu Perinçek,
4. Muazzez İlmiye Çığ,
5. Kaan Arslanoğlu

Ve gelinen noktada artık tarihten bahsedilirken gene sadece 1071 ötesi bir dönem ve özellikle de Osmanlı tarihi söz konusu edilmektedir ki Osmanlı tarihinde Türk’ün adı maalesef yoktur.

**********************************

Atatürk’ün Sümerler hakkında sözleri

 

Demokrasi prensibinin tarihi gelişimi: Bundan 7000 sene evvel Elcezire’de (Mezopotamya) insanlığın ilk medeniyetini kuran Sumer, Elam ve Akat kavimlerinde demokrasi prensibi tatbik olunmuştur. Hakikaten bu tür kavimler birleşik bir Cumhuriyet teşkil etmişlerdir. Bundan sonra Atina ve Isparta gibi Yunan şehirleri bir nevi demokrasi ile idare olunurlardı. Roma dahi demokrasi hayatı yaşamıştır. Kaynak: Medeni Bilgiler kitabı için El yazısı Taslak. Ocak 1930

Konferanstan sonra Türk ocağında Gazi hazretlerine takdim edilerek 1,5 saat kadar görüştüm. Gazi hazretleri ile tarih öncesi ve eski eserler meselesi etrafında sohbette bulunduk. Bu meseleler hakkında derin incelemelerde bulunmuş olan Gazi hazretleri Hititler’den, El Cezire‘de (Mezopotamya) Babillerden evvel bir medeniyet tesis etmiş olan Sümer, Akatlardan ve İtalya’da yaşamış olan Etroryalılardan bahsettiler. Gazi hazretleri bu milletlerin tesis ettikleri ve esası kati surette malum olmayan medeniyetin kökeninin Türk olduğu kanaatindedir.

Gazi hazretleri diyorlar ki:  Bu eski medeniyetler orta Asya’dan çıkmıştır. Orta Asya aynı zamanda Türklerin de vatanıdır. O halde bu medeniyetlerin esasını Türk olarak kabul etmek lazımdır.

Gazi hazretleri bu meseleler hakkında o kadar etraflı, derin incelemelere dayanan malumat verdiler ki, ben de ben bu malumatın hepsini hatırlayamadım Gazi’nin bu kadar meşguliyetler arasında resmi askeri ve siyasi hayatında bu kadar diğer tetkiklerde bulunduğuna hayret ettim. Gazi‘de bilhassa şu hasleti gördüm: O Türk ve Türk’e ait olan şeylerden başka bir şey düşünmüyor; bütün düşünce gücüne hakim olan fikir Türk ve Türklüktür. İşte bu büyük ve harikulade adamın manevi kuvvetinin sırrı buradadır. Kopenhag üniversitesi doğu tarihi medeniyeti kürsüsü idaresi Profesör Y. Oestrup. 3 Nisan 1930

Yontma taş devrini, orta Asya’da Türkler Milat’tan 12.000 sene evvel atlayabildikleri halde, Avrupalılar bu tarihten 5000 sene sonraya kadar bu devri yaşamaya devam etmişlerdi; yani Avrupa’da Milat’tan ancak 7000 sene evvel bu devirden çıkılabilmiştir.

Tunç devri Türklerde ve Türklerin medeniyet kurduğu ülkelerde, mesela Sümer‘de Milat’tan altı 7000 sene evvel, Mısır’da biraz sonra başlamıştır. Türklerde demir devri başlarında yazı icat edilmiş ve tarih devri açılmıştır. Avrupa’da yazı bilinmeksizin, dört muayyen devir geçirilmiştir. Kaynak. Tarih kitapları için el yazısıyla taslak metinler ve düzeltmeler. 1930 yılı sonbaharı.

Malumdur ki, Sümer memleketinin en eski şehri Ur’dur. Oğus Han’ın Milat’tan 4000 sene evvel Ur şehrinde yaşadığından bahsederler. Bu keyfiyet, Sümerce ile Türkçenin akrabalığını aydınlatma noktasından mühimdir. En eski Sümer hükümdar listelerinde Patesi unvanlı Uş (Ouch) ve hükümdar unvanlı Okuş (Okouch) namında iki hükümdarın ismine tesadüf olunur. Uş, okuş kelimeleri telaffuzda Us, Ogus kelimelerine benzer. Bu benzeyiş, eski Türklerle Sumerlilerin lisanları arasındaki münasebetin doğruluğunu göstermeye yardım eder. Oğus namı, insan hakkında olduğu gibi, memleket hakkında da kullanılmıştır. Kaynak. Tarih kitapları için el yazısıyla taslak metinler ve düzeltmeler. 1930 yılı sonbaharı.

Mısırlılar pek çok ilimler bilirlerdi. Taşkın‘dan sonra tarlalarını tanımak için Kalde’de olduğu gibi, ölçü kullanırlardı. Bu keyfiyet, onları geometride ilerletti. Mısır’ın bulutsuz seması ve parlak geceleri yıldızların gözlemini kolaylaştıran yıldızları gözlemlemekle Mısırlılar astronomi ilminde ilerlediler. Papazlar, her türlü ilimde çok ileri gitmişlerdi. Muallim, doktor, alim hep onlardı. Mezopotamya’da, Sümer-Akat ve Elam‘da çoktan keşfedilen ve tatbik olunan ilimler, Mısır’da da gelişmiştir. Mısırlılar eski zamanların diğer milletler tarafından bilgileri ve memleketlerindeki intizam dolayısıyla çok itibara mazhar olmuşlardır, rahipleri çok şeyler düşünürlerdi. Yabancılar bilhassa Yunanlılar onlarla konuşmaya gelirlerdi. Kaynak. Tarih kitapları için el yazısıyla taslak metinler ve düzeltmeler. 1930 yılı sonbaharı.

Milâttan 2000 seneden evvele ait şehirler bulundu . Saraylar, mağazalar, evler, nihayetsiz san’at eserleri, lâvhalar, heykeller, çiniler, aletler, silâhlar, mücev­herler, elhasıl orijinal ve incelmiş bir medeniyetin bakiyyeleri meydana çıkarıldı. Bütün bunların ne olduğu bilinmiyordu. 1875tenberi, Alman Şilman ve andan sonra diğer âlimlerin muvaffakiyetli taharrileri sayesinde, binlerce noktalarda, asırlarca karanlık içinde kalmış bütün bir medeniyet meydana çıktı. Bu medeniyetin sahibi olan kavim “Hint Avrupalı,, lardan eski ve Samiler’e yabancıdır. Yemen’de bir eski medeniyet vardı. (Himeyrilerin). Bu medeniyeti şüphesiz, Acem Körfezi sahillerince Sumerler getirmiştir. Tarih kitapları için el yazısıyla taslak metinler ve düzeltmeler. 1930 yılı sonbaharı.

Biz tabii olarak ve esasen, batı istikametinde Yakındoğu’ya doğru gelip, bugün Sümer, Hitit denilen medeniyetlerle Küçük Asya’nın tarihöncesi diğer medeniyetlerini kurmuş olan grupla alakadarız. Batı medeniyeti, Asya kıtasındaki insan okyanusunun bu birbirini takip eden dalgalarına karşı büyük bir siper inşa etti bu en sonunda Bizans İmparatorluğu şeklini aldı. Onlar ve bizim Türk atalarımız savaşa tutuştular. 14 Ağustos 1932. ABE. Cilt 25. sayfa 393-394

Bizim Türk milletimiz, eski ve şerefli bir millettir. Zaten Orta Asya’nın Altay yaylasında yetiştiği için kartalın meziyetlerini daha gençliğinde kazanmıştır; tâ uzakları görür, hızlı bir uçuşu vardır ve bu ruhu barındıracak kadar kuvvetli bir beden sahibidir. Zaten maddî olsun, dimağî olsun hiçbir sıkıcı hudut içinde durmaz yaradılışta olduğundan yüksek anayurdunun, dünyadan uzak vaziyetine karşı isyan etmiştir. İşte o zaman bu ilk Türkler, başlarını alarak dünyanın hem doğusuna hem batısına yayıldılar. Yılmaz atalarımızın bütün bu ilk akınlarıyla bugünün Türk milleti olan bizler pek ziyade alâkadarız.

Ancak, en büyük alâkamız onların Çin büyük duvarını paralayarak o vakte kadar korunabilmiş Çin medeniyetinin tâ yüreğine sokulmalarına yahut kuzey-batıya doğru dönerek geniş İskandinavya sahasına girmelerine ait olmadığı gibi, tarihin Attilâ dediği büyük bir Türk kumandasında Orta Avrupa’ya akın etmesine veya kardeş milletlerin bu gibi istilâ hareketlerine de bağlanamaz.

Biz, tabiî olarak ve başlıca o grupla alâkadarız ki tam batı istikametinde yakın doğuya doğru gelerek, bugün Sümer medeniyeti, Hitit medeniyeti denilen medeniyetlerle Anadolu’nun başlıca tarihten önceki medeniyetlerini kurmuşlardır.

Batı medeniyeti, Asya kıtasındaki insan denizinin bu birbirini kovalayan dalgaları önüne bir büyük set kurdu ve bu set en sonra Bizans İmparatorluğu şeklinde meydana çıktı. Bu imparatorlukla atalarımız dövüşmeye başladılar. Zafer tam pençemize girerken bu sefer batıdan gelen başka bir dalga -Haçlılar- Anadolu’ya saldırarak kat’i zaferimizi, yani büyük harp mükâfatı ve geniş imparatorluk sembolü olan İstanbul’u almamızı tam iki yüz sene -1453 senesinde kadar- geri bıraktı.

Biz Türkler, her çağda doğunun kılıcının keskin ağzı idik. Lâkin gitgide birçok levanten unsurlar biz galiplere karıştıklarından, Osmanlı İmparatorluğu denilen o milletler karması ortaya çıktı. Bu Osmanlı İmparatorluğu, memleketteki Türk unsurunu Avrupa içlerine karayel (kuzey-batı) istikametinde iki büyük met dalgası halinde kullanmakla istifade etti. Kanunî Süleyman zamanında, aradaki bütün Balkanlarla ötelerini zapt ederek Viyana kapılarına dayandı.

Türklerin bu istikamette ikinci dalgalanışı Dördüncü Mehmet zamanındadır ki, o da aynı derece cengâverane ve zaferlidir. Osmanlı İmparatorluğu, biz kahraman Türkler nedeniyle bir büyük devlet oldu ve dinimiz olan İslâmiyet üzerine büyük bir ruhanî teşkilât yapıldı. İşte bu devlet ile ruhanî teşkilât çok kuvvetli bir müessese halinde İstanbul’da birleştiler. Orada kahraman Türk, saray entrikalarına ve ruhanî teşkilâtın nüfuzuna mağlûp oldu ki, bu iki müessese tahakküm merkezlerinden tâ uzakları ve Avrupa, Anadolu ve Kuzey Afrika’daki mıntıkaları idare ediyorlardı.

İşte birinci büyük tablomuz burada bitiyor. Bu tablo Türkler tarafından boyanmış ve süslenmiş iken bu cengâverler şimdi saray entrikalarından bunalarak arka zemine atılmışlardı.

Tarih yürüdü. Bundan sonra Türk İmparatorluğu, batı medeniyetine karşı kendisini Türk silâhlarıyla değil, daha ziyade batı devletlerini biribirine düşürmek suretiyle müdafaa etti ki bu devletlerin siyaseti de İstanbul’a ve Boğazlara talip olmak isteğiyle birleşiyordu. Avrupalılar bize “Avrupa’nın hasta adamı” adını verdiler ve her tarafta birçok miras davacıları türedi. En sonra batı devletlerinin arasında Büyük Harp çıktı. Biz de, Küçük Asya’da ticarî menfaatler arayan merkezî Avrupa devletlerinin yakın doğu ihtiraslarıyla bu harbe sürüklendik. 1932 (General Sherrill, Atatürk Nezdinde Bir Yıl Elçilik, Çev: Ahmet Ekrem, 1935, s. 88-89)

“Mesela Ege medeniyeti, Küçük Asya’da yerleşen ve gelişen Eti medeniyeti, Tuna yalılarından Akalarımızla akıp gelen İskit medeniyeti, Mezopotamya’da büyük mihrakını kuran Sumer medeniyeti ve Delta’da başlayarak Nil’in çağlayanlarına yükseldikten sonra oradan çağlayanlar gibi Akdeniz sahillerini aşan, Ege havzasına da dalgalarını temas ettiren Mısır medeniyeti, bütün bu medeniyetlerin hepsi, bir zincirin halkaları gibi birbirine bağlıdır.

Zincirin iki ucu ise halkalarının dövüldüğü Altay’ın demir ocaklarındadır. Şu halde bu medeniyetler o ocaktan gelen feyz ateşini birbirine nakletmiş ve her biri diğeri üzerinde etkili olmuş bir bütün halinde incelenmelidir.

Bu saydığım eski medeniyetlerdir ki bugünkü medeniyetin güneşleri olmuşlardır. Biz bu güneşi tutuşturan adamların çocuklarıyız.(Alkışlar) ”

Ege Medeniyetinin Kökenine Genel Bir Bakış. 1 Temmuz 1932. ABE. Cilt 25. Kaynak Yayınları.

“Eksikliğiyle, asaletiyle, doğurganlığıyla ve sonsuz yaratma kabiliyetiyle Türk dilinin, bütün dünya dilleri arasında işgal ettiği mümtaz mevkii; Bu dilin başka kavimlere nasıl milli dil olduğunu, yahut başka milletlerin dillerine kendi kelime hazinesinden ve sözdiziminden kök, kelime ve uzviyet vererek hepsine genel bir ana kaynak hizmetini gördüğünü; Türk dilinin bütün dünya dillerinin gelişmesinde en tesirli bir etken olduğunu; Türk dilinin, Sumerlerin, Etilerin ve diğer eski Anadolu kavimlerinin, Mısırlıların, Yunan medeniyetini doğuran Giritlilerin ve Egelilerin ve Roma kültürünü doğuran Etrüsklerin ana dilleri olduğu ispat ederek, bugünkü modern Batı medeniyetine ana kaynak olan bu en eski yüksek medeniyetlerin, Türk kavimlerinin ırki dehasının mahsulü olduğunu göstermek.” 4 Temmuz 1935 Türk Tarihi Araştırma Kurumu Programının Önprojesi: (ATABE, C. 27, Kaynak Yayınları, İstanbul, 2010, s.282-283)

“Türk dili üzerinde ve bu münasebetle diğer dillerde yapılan inceleme ve araştırmalardan ve dille alakadar olan filozofi, psikoloji, sosyoloji bahislerinin gözden geçirilmesinden doğmuştur. Bu doğuş, filolojide yeni bir teori olarak görülebilir. Bu teorinin temeli, insana benliğini veren Güneş’in tanıtmış olması fikridir. (…)

Dil, psikolojik ve sosyolojik kanunlara bağlı olarak meydana gelmiştir. Fikri hayatın en ince teferruatı, harici dünyadan gelen levhalar veya içimizde doğan ruhi cereyanlar şeklinde tezahür eder. İnsanlar bunları dil vasıtasıyla tespit etmeye muvaffak olur. Dil harici dünyayı temsil eden ve bize onu hatırlatan birçok gösterici işaretleri, ince farklarla birbirinden ayırma çabalamasından ibarettir.”  Ekim 1935, Etimoloji, Marfoloji ve Fonetik Bakımdan Türk Dili: (ATABE, C. 27, Kaynak Yayınları, İstanbul, 2010, s.315, 317)

‘Türk dili yapay bir dil değildir’

Ulus gazetesine dil yazıları : “Çok malum ve anlamları her Türk için besbelli olan şu birkaç öz Türkçe kelimenin analizi, bize açık olarak gösteriyor ki, Türk dili dimağının tam teşekkül ve gelişmesinden sonra düşünülerek kurulmuş, yapay bir dil değildir.

Türk dili, Türk dimağı kadar tabiidir. Türk dili, Türk dimağı ve dahi kadar mantıklıdır, yüksektir, Türk dilinin en küçük bir biçimbirimi, Türk’ün tabiatı incelemekten aldığı en büyük kavramın ifadesidir.” 2 Kasım-7 Aralık 1935 (ATABE, C. 28, Kaynak Yayınları, İstanbul, 2011, s.91-92)

“Bugünkü Cumhuriyet’in aydın Türklerine düşen başlıca vazifelerden biri de bu hakikati ilim dünyasına bütün teknik ve mantıksal tarzlarda göstermektir. Bunda biz Türklerin asla şüphemiz yoktur. Tereddüt noktası hariçte değil, içimizdedir. İçimizi anlamayanlardır.

Biz kendi içimizi egomuzu anlamış olduğumuzu idrak etmişsek, bizim ortaya koyacağımız büyük hakikatleri reddetmek çok küçük, manasız şeyler olacağına vatandaşlarımızın bütün kalpleriyle inanmalarını rica ederiz.” 2 Kasım-7 Aralık 1935 (age.,s.108)

3. Türk Dili Kurultayı için Afet Hanım’a dikte edilen nutuk: “Türk tarihi, Türk ırkını ancak müspet ilim belgeleriyle bulur. Türk dili bunlardan en önemlisidir. Bugünkü ilim dünyası içinde dili, ırk için esas kabul etmeyen âlimler de yok değildir. Bu esas belki bazı camialar için doğru olabilir. Fakat Türk için, asla…

Türk’ün tarihi varlığını ve bu varlığın dünyadaki yaygınlığını, Türk dili orjinalliği bilhassa çok açık bir kesinlikle göstermektedir. Bu itibarla Türk Tarih Kurumu, birbirini tamamlaması icap eden iki aydın abidedir. Türk Tarih Kurumu, işte bu inanladır ki, Türk Dil Kurumu’nun kurultayını büyük saygı ile selamlar ve onun, dil bakımından olduğu kadar, tarih bakımından da ilmi verimler almasını diler.” 24 Ağustos 1936 (ATABE, C. 28, Kaynak Yayınları, İstanbul, 2011, s.254)

Tabiatta, bilirsiniz ki, hiçbir şey yok olmaz. Ne bir ses, ne bir söz, ne bir hareket.. Olduğu çağ ne kadar eski veya yeni olursa olsun, bütün bu oluşlar, oldukları anda gibi tabiat içindedir. Bu dalgalanmada, zaman ve mesafe mefhumu yoktur. Yarın, bizi saran tabiatın unsurları içinde, binlerce ve binlerce sene evvel söylenmiş sözleri, olduğu gibi toplayıp tespit etmek imkânına elbette varılacaktır.

Tabiatın esrar dolu sinesine her gün daha çok girmekte olan insan zekası, realiteye kavuşmak için çalışanları tatmin edecek ve insanlık tarihini aydınlatacak ilimler bulmuş ve tespit etmiştir. Tarih bakımından arkeoloji ve antropoloji, bu ilimlerin ba­şında gelir. Tarih, bu ilimlerin bulup meydana çıkardığı belgelere dayandıkça temelli olur. Tarihi bu belgelere dayanan milletlerdir ki, kendi aslını bulur ve tanır.

İşte, bizim tarihimiz, Türk tarihi, bu ilim belgelerine dayanır. Onun içindir ki, bizim tarih belgelerimizin her parçası, klasik sayılan kültür eserlerinin de anasıdır. Ocak 1936  Mustafa Kemal Atatürk – Ocak 1936

Atatürk tarafından yazdırılmış bir nottan: Yazı: Bunda insan zekâsının inkâr kabul etmez gerçeğini görmemek mümkün değildir. Yazı, bu Türk kelimesi şu anlamı işaret eder: Her şey, özellikle bir şey! O da, insan zekâsının, düşüncesinin, kafasındaki geniş parlaklığın, o zekâ parlaklığının bütün buluş ve görüşlerinin, yapışlarının ifadesine yarayan bir şeydir.

Şimdi dünya âlimleri yazıdan bahsettikleri zaman bununla Gerek, Lâtin, Finike ve benzerleri harflerini ve bunlarla yazılmış olan çok eski eserleri kastederler. Bu kasıt şüphesiz doğrudur; ancak, sayılan türlü isimlerden evvel, isimli veya isimsiz yazılar yok mudur?

Sümer’in, Hati’nin, Mısır’ın, onlardan daha çok eski olduğu bugün bilinen ve görülen Uygur’un, Maya’nın yazıları, tarihsel diye kaleleştirilen tarih çerçevesi dışında bırakabilir mi? Bu yazılarla Orhon yazıları, dar kafalı tarihçilerin yaratmaya çalıştıkları yüksek kale bedenlerini onların kafalarına yıkmak için birer kale ve ayakta duran pek canlı kuvvet ve kudret ifade eden birer yazı abideleri değil midir? 1937 (Cevat Abbas Gürer, Yeni Sabah, 9.2.1941)

**********************************

Atatürk’ün Sümerlere olan ilgisinin sebebi: Devletin ve milletinin bütünlüğünün sağlanması için kültür birliğinin gerekli olduğunu düşünen Atatürk, bu kültür birliğini sağlamak için ortak paydamız olan Türk dili, tarihi ve kültürünün araştırılması, köklerinin ne kadar eskiye dayandığının ispatlanması konusunda araştırmacıların önünü açmıştır. Kendisinden sonra yetişecek olan Türk aydınlarına da kendisinde var olan bu kültür bilincini miras bırakmıştır.

Türk kültürünün, tarihinin ve dilinin bilimin ışığında araştırılması ve ne kadar köklü olduğunun ispatlanması için açılan kurumlardan ve yapılan çalışmalardan desteğini hiçbir zaman esirgememiştir.

Atatürk’ün Sümerlere olan ilgisinin sebebi dillerinin Türkçeye benzemesi, Mezopotamya’ya Orta Asya’dan gelmiş olabilecekleri düşüncesi ve Sümer Türk kültüründeki paralelliklerdir.

Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinde “Asuroloji” olarak açılacak bölümün adını “Sümeroloji” koydurması, yaptığı okumalarda Sümerlerle ilgili bölümlerin üzerine notlar alması, katıldığı dil kurultaylarında Sümerlerle ilgili görüş bildirmesi araştırmacıların ufkunu genişletmiştir.

Atatürk’ün açtığı bu yolda birçok araştırmacı, Sümer dili ve kültürü ile Türk dili ve kültürü arasındaki benzerlikleri tespit etmiş ve Türklerin binlerce yıl önce de tarih sahnesinde var olduklarını kanıtlamıştır. https://www.academia.edu/38073188/Atat%C3%BCrk_T%C3%BCrk_K%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC_ve_S%C3%BCmerler

Türk Tarih Tezi’ne göre tarihteki Türk devletleri şu şekildedir:

1. Orta Asya’da Türk-Hun İmparatorluğu.
2. İdil–Tuna arasında İskit İmparatorluğu.
3. Ural Dağları ve İdil Nehri arasında Batı HunDevleti.
4. Avrupa Türk-Hun İmparatorluğu ve Avarİmparatorluğu.
5. Batı Türkeli ve Kuzey Afganistan’da AkhunlarDevleti.
6. Orta Asya’da Gök Türk İmparatorluğu, Tukyu ve Kutluk Devleti.
7. Karadeniz’in kuzeyinde Hazar, Bulgar ve başka isimde Türk devletleri.
8. Gök Türk İmparatorluğu‘ndan sonra, Orta Asya’da çeşitli isimlerde Türk devletleri.
9. Aral Gölü güneyinde Samanoğulları Devleti.
10. Aral Gölü’nden Hint’e kadar uzanan alanda Gazneliler Devleti.
11. Sir Irmağı doğusunda Karahanlılar ve Karahitaylar Devleti.
12. İran, Mezopotamya, Anadolu ve Suriye sahalarında Selçuklar Devleti.
13. Harzem kıtasında ve bütün İran’da Harzemşahlar (Harizm) Devleti.
14. Başkenti Semerkant olan Büyük Timurİmparatorluğu.
15. Hindistan’da Babür İmparatorluğu.
16. Asya, Avrupa ve Afrika’da Türk-Osmanlıİmparatorluğu.
17. Türkiye Cumhuriyeti.

Medeniyeti öne çıkaran Türk Tarih Tezi ırk temelini savunan Turancı görüşe ters düşmektedir. Türk Tarih Tezi’nde, millet tanımı, bir ırk aidiyetine dayandırılmaz, onun yerine medeniyetleri esas alır. Atatürk Afet İnan’ın 1930 yılında hazırladığı Medeni Bilgiler isimli kitabındaki öne çıkan ırk aidiyetine olan atfı çıkararak millet tanımını bizzat Dil, kültür ve ülkü birliği ile birbirine bağlı vatandaşların siyasal ve toplumsal kuruluşu şeklinde düzeltir.

Türk Tarih Tezi’ne, ilmi dayanaktan yoksunluk ve milliyetçilik suçlamaları üzerine gelişen eleştirilerin abartılması, Türklerin tarihi ile ilgilenen araştırmacıların ilkel milliyetçilik ve kafatasçılık gibi suçlamaları göğüslemeyi göze almalarını gerektirmiştir. Türk Tarih Tezi – Vikipedi

KRONOLOJİ

1873 Ernest Renan: Turani halklara uygarlık atfetmeyin (aktaran Cengiz Özakıncı https://www.youtube.com/watch?v=wLYAlrhPRv8.. 1:14:20)

1873 senesinde Paris’te verdiği bir konferansta Leon Cahun, Avrupa’ya medeniyetin
Turanlılar tarafından getirildiğini Cahun konferansında Avrupa’da sonu -ac, -aq, -ak gibi
eklerle biten yerleşimlerim Turanî (Türkçe) kökenli olduğunu savunmuştur.

1876  Gladstone: Turani halklara uygarlık atfetmeyin (aktaran Cengiz Özakıncı https://www.youtube.com/watch?v=wLYAlrhPRv8.. 1:14:20)

Atatürk Tarih konusuna çok önem verdiği için Türk Tarih Kurulunun kurulmasına öncülük etmişti. 1930 yılında Afet İnan, Tevfik Bıyıklıoğlu, Samih Rıfat, Yusuf Akçura, Reşit Galip, Hasan Cemil Çambel, Sadri Maksudi Arsal, Şemsettin Günaltay, Vasıf Çınar ve Yusuf Ziya Özer “Batılı yazarlar tarafından yazılmamış” Türk tarihini araştırmak için çalışmalara başladılar.

1930 yılında Türk Tarihinin Ana Hatları adlı 606 sayfalık eseri hazırladılar. 606 sayfalık bu çalışma sadece bir ön derlemeydi. Sadece 100 adet bastırılarak ülke çapında bilim adamlarına dağıtılarak incelettirildi. İlk derleme kitabı ilim adamlarınca incelendi, tartışıldı ve değerlendirmeler ve düzeltmeler yapıldı.

1931 yılında 87 sayfalık ikinci kitap Türk Tarihinin Ana Çizgileri-Giriş Bölümü hazırlandı. 4 ciltlik bu çalışma bu sefer 30,000 adet bastırıldı. 4 ciltlik eser 1931-1941 döneminde liselerde tarih derslerinde okutuldu.

1935 Etimoloji, morfoloji ve fonetik bakımından Türk dili Ekim 1935 Güneş dil teorisi esas ve kaynakları ss 311-348 ABE Cilt 27

Atatürk son senelerinde yabancı dil kitaplarını okumakta idi. İşte güneş dil teorisi bunun bir neticesidir. Fakat son hastalık günlerinde “dil işimizde henüz bir istikrara varamadık, daha çok ve pek çok çalışmak lazımdır” demişti. Aktaran Afet İnan. Mart 1935.

1935 yılında Atatürk; Afet İnan ve Hasan Cemil Çambel’e yeni bir araştırma programı dikte etti. Tarih konularında araştırma yapacak bilim adamlarının yetişmesi amacıyla, 1935 yılında, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi kuruldu.

1936 Türk Tarih Kurumu As Başkanı Afet Hanım’ın tarihe giriş dersi için yazdırılan kısım Ocak 1936. Afet İnan’ın Tarihe Giriş dersi için yazdığı kısım. Kaynak: Atatürk’ün Bütün Eserleri, 28. Cilt, s.152

1937 yılında İkinci Türk Tarih Kongresi toplandı. Bu kongreye yabancı bilim adamları da katıldılar.

1939: Atatürk’ün Türk Tarih Tezi rafa kaldırıldı 

KAYNAKLAR

• (PDF) Atatürk, Türk Kültürü ve Sümerler
• Atatürk’ün Araştırıcı, Sorgulayıcı “Derİn Tarİh ve Dİl Görüşü” VE “Mu Medenİyetİ ”Önder GÖÇGÜN*

1. Atatürk ve Sümerler  
2. Bunu söyleyen suikaste kurban gidiyor: Sümerlerin atası Türkler… Atatürk’ü depresyona sokan çalışması | Kaan Arslanoğlu | Odatv
3. Gemini. Atatürk hangi yıla kadar tarih tezi ile ilgilendi
4. Atatürk’ün Tarih Anlayışı Doktora Tezi 1991 İstanbul Üniversitesi. ss.149-151
5. Atatürk’ün Türk dili üzerine görüşleri, Ercan Dolapçı, Aydınlık

• Türk Tarih Kurumu
• Türk Dil Kurumu
• Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi 1935

Atatürk’ün Türk Tarih Tezi nedir?

Türk Tarih Tezi, beyaz ırkın kökeninin Orta Asya olduğu hipotezinden yola çıkmaktadır. Buna göre değişik çağlarda, çeşitli göç dalgaları halinde Orta Asya’dan dünyaya yayılan Türklerin de atası olan halklar, dünya medeniyetlerinin önemli bir kısmını kurmuştur.

• https://www.veryansintv.com/ataturkun-turk-tarih-tezi/

• ARYAN TEORİSİ VE TÜRK TARİH TEZİ 
• Türk Tarih Tezi Bağlamında Erken Cumhuriyet Dönemi Resmî Tarih Yazımının İdeolojik ve Politik Karakteri
• Atatürk Dönemi Tarih Yazıcılığı 
• ATATÜRK’ÜN TARİH ANLAYIŞI Dr. Zafer GÖLEN
• Atatürk’ün Büyük Bir Tarih Yazdırma Teşebbüsü: TÜRK TARİHİNİN ANA HATLARI SEMAVİ EYİCE 

Muazzez İlmiye ÇIĞ

• MUSTAFA KEMAL ATATÜRK VE TÜRKİYE’DE ARKEOLOJİ*MUAZZEZ İLMİYE ÇIĞ**
• Atatürk ve Sumerliler, Muazzez İlmiye Çığ  Atatürk devrimlerini ve Sümerliler ile olan bağlantısını öğrenmek ister misiniz? Cevabınız “Evet!” ise Atatürk ve Sumerliler kitabı tam size göre. Dünyaca tanınan Sümerolog Muazzez İlmiye Çığ bu kitabında Atatürk ve Sümer ilişkisinden cumhuriyet dönemi devrimlerine kadar birçok konuyu anlatıyor. Kadim tarihten günümüze eğlenceli ve öğretici bir maceraya hazır olun! Haydi, bu eşsiz kitaba bir göz atalım. “Atatürk ve Sümerliler” adlı kitabı neden okumalısınız? Muazzez İlmiye Çığ kitabında, kapsamlı bir tarihsel süreçten söz ediyor. Eserde tarihî değeri yüksek olan birçok belge ve kitaba da atıfta bulunuluyor.

Cengiz ÖZAKINCI

• Atatürk’ün Türk Tarih Tezi Youtube
• Cengiz ÖZAKINCI – Atatürk ve Türk Tarih Tezi-2 

• Cengiz Özakıncı Tarihin Bilinmeyen Yönü 
• (99+) Cengiz Özakıncı – Academia.edu

Metin AYDOĞAN

• METİN AYDOĞAN YAZDI: 1942; ATATÜRK DÖNEMİ TARİH KİTAPLARININ MİLLİ EĞİTİMDEN KALDIRILMASI – Türkiye Gerçeği
• Metin Aydoğan: Atatürk’ten İnönü’ye

Istanbul Slang Dictionary: Your Ultimate Guide to Istanbul’s Colorful and Cheeky Language (Slang Dictionary Around The World Book 72)

$3.15 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Lonely Planet Pocket Istanbul: Discover Twice the City in Half the Time | Top Sights | Maps & Walking Tours | Covers Sultanahmet & Sirkeci, Bazaar ... & Western Districts and more (Pocket Guide)

(44553)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Turkey Bucket List Guidebook: Walks, Sights, and Culture Across Two Continents

$21.95 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul For First Timers: A Local's Travel Guide To Turkiye's Hidden Gems and Culture

(42534)

$17.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

The Essential Travel Guide To Turkiye: Iconic Sights, Authentic Food and Smart Travel Tips From A Local (Istanbul, Cappadocia, Antalya and Beyond)

(49518)

$2.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Rick Steves Istanbul: With Ephesus & Cappadocia (Rick Steves Travel Guide)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

The Turkish Cookbook

(475966)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

DK Top 10 Istanbul: Top 10 lists for your perfect trip, plus an all-weather folded map (Pocket Travel Guide)

(44544)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Laminated Istanbul Map by Borch (English) (English, Spanish, French, Italian and German Edition)

(42539)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Rick Steves Mediterranean Cruise Ports (Rick Steves Travel Guide)

(45578)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Shadow of the Silk Road: A 7,000-Mile Journey Through Central Asia—Trade, Religions, and Ideas from China to Turkey (P.S.)

(425669)

$7.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Türkiye (Turkey) Map (National Geographic Adventure Map, 3018)

(455112)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Turkey Map 758 (Maps/Country (Michelin))

(46581)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul: Memories and the City (Vintage International)

(415973)

$11.94 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

The Innocence of Objects

(46570)

$45.68 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Fodor's Essential Turkey (Full-color Travel Guide)

(41514)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul: The Imperial City

(39581)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Lonely Planet Turkiye: Plan the Trip of a Lifetime | Detailed Itineraries & Maps | Insider Tips | Covers Istanbul, Troy, Izmir and more (Travel Guide)

(44590)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Lonely Planet Turkish Phrasebook & Dictionary: Learn Essential Phrases & Vocabulary | 3,500 Word Two-Way Dictionary | Pull-Out Fast Phrases Card | Travel with Confidence

(43519)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Lonely Planet Pocket Istanbul: Discover Twice the City in Half the Time | Top Sights | Maps & Walking Tours | Covers Sultanahmet & Sirkeci, Bazaar ... & Western Districts and more (Pocket Guide)

(44553)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Ben Almanların bu savaşta muzaffer olacaklarına katiyen emin değilim. Gerçi bir şimşek hızıyla demir kaleler devirip çiğneyerek Paris üzerine yürümektedirler.

Fakat Ruslar da Karpatlar’a dayanmışlar ve Almanların müttefiki olan Avusturyalılara baskı yapmaktadırlar. Bu nedenle Almanlar bir kısım kuvvet ayırarak Avusturyalılara yardım etmek mecburiyetinde kalacaklardır.

Bu defa Fransızlar kendi karşılarında bulunan Almanların kuvvet ayırdığını görerek karşı taarruza geçecekler ve Almanlara baskı yapacaklardır.

Kendilerinin sıkıştırıldığını gören Almanlar, bu defa da Avusturyalılara gönderdikleri kuvvetleri çağırmak mecburiyeti karşısında bulunacaklardır ki, bu şekilde zikzakvari hareket edecek olan bir ordunun akıbeti pek feci ve vahim olacağından, ben bu harbin neticesinden emin olamıyorum.

Mustafa Kemal Atatürk – 1914

Bir aydır buradayım ve Çanakkale Boğazı’nı müttefiklerin çıkarma teşebbüsünde bulunan donanmalarına ve kuvvetlerine karşı müdafaa ediyorum.

Bu ana kadar, sevgili Corinne, hep başarılı oldum ve aynı yerde kalırsam, kuvvetle ümit ediyorum ki daima başarılı olacağım.

Burada benim ismimin duyulmamasına şaşırmamalı, çünkü ben, mühim bir muharebenin kahramanı olarak Mehmet Çavuş’a şeref kazandırmayı tercih ettim.

Tabi şüphe etmezsiniz ki, muharebeyi idare eden sizin dostunuzdu ve savaş gecesi muharebelerin saflarında Mehmet Çavuş’u bulan da o idi.

Mustafa Kemal Atatürk – 30 Mart 1915

Bugün Türkiye’nin karşı karşıya olduğu en önemli meselelerden biri, kadın ve erkek arasında kanuni ve toplumsal tam eşitliği temin etmektir.

Kadınlarımız, bağımsızlık savaşı sırasında cesaret ve fedakarlığın en üstün vasıflarını sergilediler. Eğitim almaya ve öğrenmeye çok istekliler ve hatta bazıları şimdiden ilim ve edebiyat sahalarında muvaffakiyetler kazanıyor.

Kadınlar da artık Anadolu’nun her tarafında pek çok sanayi müesseselerinde çalışıyor. Kadının zorla köşeye çekilmesinin aile yaşamını mahvettiği yerde hiçbir ilerleme mümkün değildir.

Mustafa Kemal Atatürk – 23 Ocak 1923

Savaşta yağan mermi yağmuru, o yağmurdan korkmayanları, korkanlardan daha az ıslatır.

Mustafa Kemal Atatürk – 1914

Üzüntü verici geçmiş ebediyen kapanacaktır.

Artık aramızda savaş olmayacaktır.

Mustafa Kemal Atatürk – 27 Ekim 1930

Biz erkeklerimizi bile savaş felaketinden uzak bulundurmak isteyen insanlarız.

Fakat savaş etmek zorunda bırakılırsak, vatan savunmasında kadınlarımız da, erkeklerimizle beraber dövüşecektir.

İstiklal mücadelesi bunun en yakın örneğidir.

Mustafa Kemal Atatürk – 18 Nisan 1935

Balkan birliğini isteyenler ve onu kendilerine şiar edinenler, savaş ile barışın ne olduğunu tecrübe ile bildikten sonra barışsever olmayı tercih edenlerdir.

İnsanlığın hakiki saadet ve refahının barış içinde yaşamakla mümkün olacağı inancına kani olanlardır.

Bütün barış ve selamet isteyen medeniyet alemi karşısında şüphesiz ki Balkan Anlaşması’nın birleştirdiği çehre, insanlık, barışseverlik, kardeşlik çehresidir. Nurlu çehredir.

Mustafa Kemal Atatürk – 30 Ekim 1934

Bu ikinci dünya savaşı beni yataktan kımıldanmayacak bir halde yakalayacak olursa memleketin hali ne olacaktır?

Ben devlet işlerine mutlaka müdahale edecek bir vaziyete gelmeliyim.

Bizde hiçbir şeyin yataktan idare edilemeyeceğini bilirsiniz.

Mutlaka işin başına geçmem lazımdır.

Mustafa Kemal Atatürk – Kasım 1938

Bizim için barış esastır; tarafımızdan savaşa girişmek, hatta savaşı temenni etmek katiyen olası değildir.

Fakat Mussolini bize taarruz etmek cinnetine kapılırsa, sahillerimize bir çıkarma yaparak gelmelerini temenni ederim.

Sahillerimiz açıktır, arazi itibarıyla müsait gördükleri herhangi bir bölgeye, her zaman bir çıkarma yapabilirler, buna mani olamayız.

Yalnız asıl çıkarma yeri belli olduktan sonra, bütün kuvvetimizi toplayıp üzerlerine gider, gelenleri behemehal denize dökeriz.

Bu suretle yurt korumaktaki eşsiz azim ve kudretimizi cihana, bir kere daha göstermiş oluruz.

Fakat böyle bir şey yapamazlar çocuk!

Mustafa Kemal Atatürk

Gençlik hayatımın en heyecanlı günlerini yaşadım. Yaşımın küçük olmasına rağmen bu savaşa katılmayı çok istemiştim.

Az daha gönüllü müfrezelerin arasına katılıp gidecektim.

Mustafa Kemal Atatürk

Uysal bir halk kitlesi, Doğu geleneklerine bağlı kalmışsa, yanlış ve köstekleyici alışkanlıklar sonunda birtakım kuvvetlerin tekelci vesayeti altına sürüklenebiliyorsa, bu kitle adına, milli iradeyi temsil eden aydınlar harekete geçerler.

Kitleyi çağdaş bir düzene kavuşturmak için, geri düzenle, batıl itikatlarla, hurafelerle savaşırlar. Devrim yaparlar. Geri düzeni değiştirirler.

Bunun için halk iradesine başvurulmaz.

Mustafa Kemal Atatürk

Sınırlarının mühim ve büyük kısımları deniz olan Türk devletinin donanmasının da mühim ve büyük olması gerekir.

O zaman Türk Cumhuriyeti daha müsterih ve emin olacaktır.

Mükemmel ve kadir bir Türk donanmasına sahip olmak gayedir. Bunun ilk çıkış noktası, savaş gemileri tedarikinden evvel onları muvaffakiyetle sevk ve idareye muktedir kumandanlara, subaylara, uzmanlara sahip olmaktır.

Mustafa Kemal Atatürk – 20 Eylül 1924

Benim burada kendi vatanımda olduğumu bilmiyor musunuz? Bu gerçeği hala görmüyor musunuz?

Siz hala o zihniyette iseniz birbirimizle esasen savaş halindeyiz demektir.

Öyle ise, evet, bir kere, on kere, yüz kere daha savaş ilan ediyorum!

Mustafa Kemal Atatürk – Eylül 1922

Bu adamlar, filmde gördüğümüz gibi tiyatral bir atılışla işe girişti. Bugün Almanya’nın bütün askeri gücü onun elinde. Yarın savaşa girişecekler. O ve onun taklitçisi Mussolini savaş hazırlıkları ile meşguller.

Evet, savaşı başlatacaklardır, çünkü asker değiller, savaş nedir bilmezler. Savaş bir felakettir, hele bu iki müttefik için kesin ölümdür. Tarih Almanya’ya öyle bir toprak vermiştir ki, daima iki ateş arasında kalmaya mahkumdur.

Körü körüne hesapsız, kitapsız bir kendine güvenme, tamamen mekanik bir ordu sistemi, ilk hamlede korkunç bir kuvvet etkisi yapacaktır.

Fakat bir kere bir tarafı sakatlandı mı, darmadağın olacak, o çalışkan millet yere serilecektir.

Ortada ne Hitler, ne örgütü kalacaktır. Mussolini’den ise söz etmeye hiç gerek yoktur, efendisinin ortadan kalktığı gün, o da yok olacaktır.

Mustafa Kemal Atatürk

Ciddi, faal, zeki ve becerikli, yüksek fikirli, astlarına ve savaş psikolojisine hakim ve etkili, iyi bir derin görüşe ve çabuk kavrayışa sahip.

Kolordunun her türlü ihtiyacını geniş olarak düşünmekten ve sağlamaya çalışmaktan bir an geri durmaz ve başarılı olur. Askeri bilgisi ve kavramı güzel ve geniş; doğru, kesin ve tereddütsüz karar sahibi; cesur ve kişisel kararıyla hareket etmek kabiliyetine sahiptir.

Ordu ve memlekette üzerine alacağı vazifelerde ve önemli vatani hizmetlerde kendisinden büyük hizmetler beklenir.

Çok mükemmel bir ahlak ve davranış sahibi; görgülü takdire değer.

Her zaman üstlerinin, astlarının ve çevresinin emniyet, itimat ve sevgisini çekmeye ve kazanmaya çalışan ve bunu başaran dürüst bir kişidir.

Mustafa Kemal Atatürk – 20 Mayıs 1917

Tarihin en karanlık günlerinde sihirli kalemiyle daima Türk milletinin hakkını teyit ve müdafaa etmiş olan büyük üstad için, Türk milletinin beslediği derin, sarsılmaz sevgi hislerine, Kurtuluş Savaşı’nda şehit düşen erkeklerimizin yetim bıraktığı kızlarımız tarafından gözyaşları arasında dokunmuş olan bu halı tanıklık edecektir.

Mustafa Kemal Atatürk – 3 Kasım 1921

Biliyor musunuz Türk askeri nasıl savaşır?

Ayağı, sırtı giyinik olmayabilir. Bazen gıdası bile az olur; fakat o, daima ileri gitmek ister ve o kabiliyettedir.

Ayağı aksar, yorgundur; görürsünüz ki, yine yürür ve daima ileri gider.

Mustafa Kemal Atatürk – 21 Ekim 1922

Doğu alemi üzerinde rakipsiz manevi nüfuzunu tesise ve Dünya Savaşı yüzünden memlekette bozulan iktisadi dengeyi bu suretle iade ederek Bolşeviklik cereyanını Batı Avrupa’da imhaya çalışan İngiltere hükümetinin pek ustaca olan bu büyük teşebbüsüne fiili ve ciddi bir surette engel olabilecek ve mukavemet edebilecek yegane İslam hükümeti Türkiye devleti olduğu için Batı emperyalizm ve kapitalizminin en ziyade taarruz darbeleri bittabi Anadolu üzerine yöneltilmiş bulunuyor.

Mustafa Kemal Atatürk – 4 Ekim 1920

Savaşları arzu etmiyorum, her türlüsünden kaçıyorum, ama bizi buna zorlarlarsa, bendeki güç, sadece savunmayla sınırlı değil.

Mustafa Kemal Atatürk – 19 Nisan 1926

Uçurum kenarında yıkık bir ülke… Türlü düşmanlarla kanlı boğuşmalar… Yıllarca süren savaş..

Ondan sonra, içeride ve dışarıda saygı ile tanılan yeni vatan, yeni sosyete, yeni devlet ve bunları başarmak için arasız devrimler…

İşte, Türk genel devriminin bir kısa diyemi…

Mustafa Kemal Atatürk – 9 Mayıs 1935

Şimdi gayet dostane münasebetlerde bulunduğumuz Yunanlılar bir zaman Cumhuriyet merkezi Ankara’ya top menzili bir mesafeye kadar gelmişlerdi.

Milletin mevcudiyetini muhafaza için Yunanlıları geri sürmek vazifesi bana verilmişti. Vazifemi başarıyla yaptım. Fakat sonradan tekrar Yunanlılar ile dost olduk.

Bunu size söylemekten maksadım, Türklerin savaştıkları herhangi milletle ebedi düşman kalmak istemediklerini göstermektir.

Ben askeri hayatımda asla mağlubiyet görmedim. Bunun sebebi yalnız milli bütünlüğümüzün savunması için savaşmış olmamdır.

Mustafa Kemal Atatürk – 18 Eylül 1934

Elimizdeki savaş uçaklarının bir kısmı Fransız sisteminde olup, bazılarının makineli tüfekleri noksandır. Spat on üç uçaklarına mahsus makineli tüfeklerden on beş kadarına ihtiyacım vardır. Suriye’den veya en yakın bir yerden birkaç gün içinde yetiştirilmesine yol göstermenizi rica ederim. Bu makineli tüfekler şu sırada benim için Fransa’nın en kıymetli hediyesi olacaktır.

Mustafa Kemal Atatürk – 29 Ağustos 1922

Gezdiğim ve gördüğüm her yerde millet cehalet ve taassuba savaş ilan etmiş haldedir.

Medeniyet ve yenilik yolunda bir an kaybetmeye rızası yoktur. Paslı beyinlerin şuursuz sözleri, anında milletin müşterek ve müthiş feveranıyla bunalmaktadır.

Bunu gözlerimle gördüm.

Mustafa Kemal Atatürk – 30 Eylül 1924

Türk kadınının dünya kadınlığına elini vererek dünyanın barış ve emniyeti için çalışacağına emin olabilirsiniz.

Türk kadını erginlik savaşına fiilen iştirak etmiştir. Türk kadını, erkek Türk’e bü­yük yardımlarda bulunmuştur.

Türk kadını zaferimizde büyük bir etken olmuştur. Kadınlarımızın geçirdiği gelişme ve bugün elde ettiği mevki bütün cihan kadınları tarafından insaniyet kaygısıyla taklit edilecektir.

Mustafa Kemal Atatürk – 26 Nisan 1935

Kaynak: https://www.ataturkanlatiyor.com/search.php?search=Sava%C5%9F&sozler=on&sene=0000

Lonely Planet Pocket Istanbul: Discover Twice the City in Half the Time | Top Sights | Maps & Walking Tours | Covers Sultanahmet & Sirkeci, Bazaar ... & Western Districts and more (Pocket Guide)

(44553)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul: The Imperial City

(39581)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Rick Steves Mediterranean Cruise Ports (Rick Steves Travel Guide)

(45578)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Rick Stein: From Venice to Istanbul: Discovering the Flavours of the Eastern Mediterranean

(4751564)

$35.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

DK Eyewitness Travel Guide: Istanbul

(475187)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

The Essential Travel Guide To Turkiye: Iconic Sights, Authentic Food and Smart Travel Tips From A Local (Istanbul, Cappadocia, Antalya and Beyond)

(49518)

$2.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Lonely Planet Istanbul (Travel Guide)

(465337)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

DK Istanbul: Must-See Sights. Culture & History. Detailed Maps & Tours. Covers Sultanahmet, Beyoglu, & more (Travel Guide)

(4656)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

The Turkish Cookbook

(475966)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Turkey - Culture Smart!: The Essential Guide to Customs & Culture

(46579)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul: The Imperial City

(39581)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Fodor's Essential Turkey (Full-color Travel Guide)

(41514)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Don't Be Such a Turkey! (Katie Kazoo, Switcheroo)

(50522)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

A Guide to Biblical Sites in Greece and Turkey

(455129)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul: Memories and the City (Vintage International)

(415973)

$11.94 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

The Turkish Cookbook

(475966)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

DK Eyewitness Travel Guide Turkey (Eyewitness Travel Guides)

(465152)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul For First Timers: A Local's Travel Guide To Turkiye's Hidden Gems and Culture

(42534)

$17.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Lonely Planet Pocket Istanbul: Discover Twice the City in Half the Time | Top Sights | Maps & Walking Tours | Covers Sultanahmet & Sirkeci, Bazaar ... & Western Districts and more (Pocket Guide)

(44553)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

The Amazing Mrs. Pollifax (Mrs. Pollifax Series Book 2)

(4653843)

$5.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Konuşarak yazmak konusundaki deneyimim ilk olarak sokakta halkın içinde iken böyle üç beş dakikalık ses kayıtlarımı oluşturmakla başlamıştır. Bu deneyimin neticesinde konuşurken sadece zihin ve konuşma eylemi yani dilin kullanılmasından ötürü, fikirlerin akışındaki doğallık, düşünceler düşüncelerin kaçırılmamasını anında yakalanmasını temin etmektedir.

Aksi taktirde elinizde kalem kağıt alıp veya bilgisayarın başına geçip tuşlara basma durumunda kaldığınızda direk yazma eylemine geçtiğinizde, dil konuşma eylemi yerine kollarınızı ve parmaklarınızı harfler ve kelimeler oluşturma yönünde kullanmak zorunda kalıyorsunuz.

Parmaklarınızla her Her harfi tek tek yazmak ve on parmak daktilo tekniğini izle eğer söz konusu değil ise, zihninizde akmaya başlayan düşünceler boşa gitmektedir. Çünkü sizin konsantre olduğunuz konu parmaklarınızla tek tek harfleri yazmaktır. Bu durumda yapılması gereken bu işlemi tamamen dışlamak harflerle ve kelimelerle uğraşmamak bırakın siz konuşun gelişen yapay zeka teknolojileri sayesinde halihazırda cep telefonları veya laptoplara siz konuşun o yazsın. Ve sesi tanıma özellikleri de yeni teknolojilerle son derece gelişmiş olduğu için, düzeltme çok sınırlı sayıda yapılması gereken bir işlemdir.

Örneğin videolarda ki YouTube’da örneğin konuşmalar da bir tuşa bastığınızda aynen siz konuştunuz o döküm elde edilmektedir. Teknolojinin geldiği bu aşamada harflerle yazmak konusu artık çağın gerisinde kalmış bir uygulamadır. Önemli olan fikirlerin akışıdır o akışı kaydetmek kaybetmemektir. En önemli güç olan düşünce gücünü, ve bu sayede kaliteli ve zengin düşünce üretimini, Ancak zihnimizin akışını Dilay’dan kayda geçirerek yazmadan konuşarak yazmak suretiyle yakalamış olabiliriz.

İlk olarak anılar (Fatihname)  kitabımı konuşarak yazdım ve ikinci olarak ta konuşarak denemeler başlıklı kitabımı yayımlayacağım. Fatih Sultan Mehmet çağının teknolojik yeniliklerin en yakından takip etmiş bir liderimizdir. Macaristan’dan bir bilim insanını getirmiş Molla Gürani bu konuda görev almış ve çağının çok ilerisinde toplar döktürerek İstanbul’un Fethi’nin mümkün hale getirmiştir. Bu manada Fatih bir liderlik misyonudur. Fikirlerin cesaretle uygulamaya geçirilmesidir. İstanbul’un fethi rahmetli Turgut Özal’ın deyişiyle hayallere sığmayan hayal bile edilemeyecek düzeyde bir ideal idi. Fatih fikir zenginliği ile bu hayali gerçek kılmıştır ve bizler de torunları olarak bu inci şehirde Evladı Fatihan olarak yaşamaktayız.

Türkiye ile İstanbul coğrafi olarak benzer özellikler taşımaktadır her ikisi de yarımada. İstanbul tarihi yarımada olarak adlandırılmaktadır, Türkiye’nin en değerli bir vitrinidir. Bu tarihi yarımada Fatih’tir.

Burada önemli olan özellik öncelikle ve özellikle yazarlarımızdan başlamak üzere konuşarak yazma tekniğinin yaygınlaştırılmasıdır. Bu konudaki çekingenliğin aşılmasıdır. Söz konusu olan sadece hız değildir aynı zamanda esas önemli olan fikirlerin akışını kaçırmamak konusudur. Nasıl ki hızlı okuma teknikleri mevcuttur ve konuşarak yazma da bir teknik sayesinde bir kalıp kavram haline getirilip ülkemizde yaygınlaştırılmalıdır.

Tabiatıyla bu konu hızlı yazma teknikleri başlığı altında da değerlendirilebilir. Bu şekilde konu uygun adlandırmayla daha çok yaygınlık kazanmaya başlayacaktır.

Yazı konusunun tarihine baktığımızda Milat’tan önce 3000 de Sümer‘de başlayan yazı etkinliğinin ve böylelikle 5000 yıllık bir tarihi söz konusudur. Fakat insanın konuşma etkinliği ise insanın insan oluş tarihi ile yaşıttır, yüzbinlerce yıllık bir tarih söz konusudur.

İnsanın yüzbinlerce yıllık tarihi dünyadaki varlığı karşısında bunun sadece son 5000 yıllık döneminin yazı ile ilişkilendirilmiş olması, insanların bu yüzbinlerce yıllık tarih boyunca akıl melekeleri kullanmadığı anlamına gelmez, bilakis bu melekeler konuşarak geliştirilmiştir ve yazı da zaten neticede insanların konuşma faaliyetlerinin neticesinde bu faaliyetlerin kayıt altına alınması gerekliliğinden bir ihtiyaç olarak ortaya çıkmıştır.

Bu gereklilik neticesinde hiyeroglif resimler şekiller ya da harfler ilk kez Fenike alfabesinde ortaya konmuştur. Hiyeroglif yazılar ise Mısır ve Çin alfabelerinde kullanılmıştır. Türkler ise ilk yazılarını tamgalar şeklinde ortaya koymuştur.

Türklerin ilk yazılı belgesi olan Tonyukuk Yazıtında kullanılan ifadeler ve zenginlik, Türk dilinin yazılı devir öncesindeki dönemlerde çok zengin bir yapı taşıdığını net bir şekilde göstermektedir. Bu yazı hızla gelişmiştir, çünkü Türkler konuşan bir toplumdur. Konuşma yoğunluğu neticesinde ve yazının da olmaması nedeniyle ki mevcut olan tamgalar da bu konuşmayı etkinliği dili son derece zenginleştirmiştir. Çünkü Türkler zihinlerinin etkinliğini harflere sığdırmamışlar sığdırmadıkları için de zihinlerini geliştirmişler ve sonunda yazıya geçtiklerinde de bu zenginlik yazılarına yansımıştır.

Şiirsel bir dil olan Türkçeye yanında bir enstrümanın sazın de eşlik etmesi ve atışmalar tarzında şiirlerin de yaygınlık kazanması, aşıklık geleneği, bunlar hepsi zihnin doğal akışı ile ilgili bu akışın engellenmemesi bilakis önünün açılması ile ilgili konularda ve bu akıcılık Türklerin zengin kavramlar geliştirmelerinin de temel nedenidir. Bu Türk dili ve neticede Kaşgarlı Mahmut tarafından Divan-ı Lügat it Türk adlı eserinde kayda alınmıştır, kendisi o zamanki Türk coğrafyası içerisinde köy köy beldeleri dolaşarak bu atalar sözlerini, konuşulan dili kayda geçirmiştir burada atalar sözü dediğimiz de zaten konuşma ile kaimdir. Ve halkın konuşarak kalıplaştırdığı sözler hakkında sosyologlarımızdan Ziya Gökalp’in son derece önemli bir tespiti vardır; “deha halktadır.”

İnsan konuşan hayvan olarak tanımlanmaktadır. Konuşma insanın ayırt edici özelliğidir,  hayvanlarda da zeka söz konusudur, fakat akıl insana ait bir özelliktir ve akıl kendisini  düşünme ve düşündüğünü ifade etme yani konuşma şeklinde ortaya koymaktadır, hayvanda diğer canlılarda ise konuşma olmadığı için ortaya bir akıl çıkmamaktadır.

Konuşma tabirine baktığımızda dilimizdeki burada konuş k kökü oturmak yerleşmek anlamındadır, konut da buradan gelmektedir konar göçer burada iki etkileşim anlamındadır konuşmak iki kişinin sohbet etmesi söyleşmesi anlamındadır. Burada bir etkileşim söz konusudur. Konuşarak yazma eyleminde ise kişi kendisi ile konuşarak düşüncelerini yazıya aktarmaktadır.

Kitap yazılırken konuşma özelliğinden faydalanmak sadece söyleşi kitaplarında otobiyografi kitaplarında kullanılmaktadır. Bunun dışında bir yan kullanım söz konusu değildir. Konuşarak yazan yazarlar var mıdır dünyada bu konunun araştırılması gerekmektedir.

Türkler dili konuşmaktadır. Dil kullanımları içerisinde ağırlıklı olarak şiirler ve destanlar halk tarafından dile getirilirken saz şairleri de bu klasman içerisindedir. Türkler yazarak değil ama konuşarak varlıklarını sürdürmüşlerdir. Yerleşik olmayan bir hayat yaşamalarından ötürü yazma eylemine geçmeleri daha sonra gerçekleşmiştir. Buna karşın konuşma yoğunluğundan ötürü zihin son derece gelişmiştir. Kavramlar zenginleşmiştir. Dil de çok kıvraklaşmış ve ifade gücü yüksek bir konuma yükselmiştir.

Hızlı yazma teknikleri konusunda on parmak daktilo, klavye kullanımı gibi teknikler parmaklarla ilintilidir. Ve harfler yazılmakta, harfler ise kelimelere ve kelimeler cümlelere dönüşmektedir. Tabloyu tamamen 180° tersine çevirip klavyeden on parmak daktilodan parmak kullanımından bağımsız hale getirdiğimizde üretilecek olanlar harflerle ilintili değildir konuştuğunuzu yazıya dönüştürmeniz için ihtiyacınız olan bir cep telefonunun mikrofon tuşudur sadece. Bu tuşa bastığınızda konuştuklarımızı yazıya dönüştürmektedir. Geldiğimiz teknolojik devirde daha ilerleyen aşamalarda aslında düşünceler de okunacaktır. Şimdiki aşamada biz düşüncelerimizi konuşarak yazıya geçirmekteyiz.

Kişisel gelişim kitaplarında konuşma konusu özellikle diksiyon temelli olarak incelenmektedir hitabet olarak incelenmektedir yani bir kitleye hitap etme örneğin tiyatro sanatı söz konusudur konuşan insanın sadece konuştuklarını diksiyonu ile yetkinleştirmesi düşünülmektedir. Halbuki, konuşan insan aynı zamanda yazan insandır yazma eylemini kolaylaştırmak da konuşmadan geçmekte, konuşmanın ses kaydı olarak yazıya geçirilmesinden geçmektedir. İnsanlarımız bu konuda bir dilekçe dahi yazamamaktadır, yazı konusunda ne diyelim engellidir, çekingendir.

Konuşmak kendi başına yetkinleştirilecek bir eylem değildir, aynı zamanda güzel konuşmak, konuşmak aynı zamanda yazıya geçirmektir, konuştuğunuzu yazmaktır. Türkler dillerini konuşa konuşa geliştirmişler ve geliştirdikleri bu dili, neticeten yazıya geçirdiklerinde ise çok üst bir düzeye zaten ulaşmışlardı.

Kütüphane

En Beğenilen Türkçe TEDx Konuşmaları

Ted Gibi Konuş

Teknoloji, Eğlence ve Dizayn sözcüklerinin baş harflerinden adını alan TED konferanslarının gördüğü ilgi bütün dünyada artarak sürüyor. “Paylaşmaya değer fikirler” sloganıyla anılan, insanları bu denli etkileyen 18 dakikalık TED konuşmaları internette 4 milyardan fazla izlendi. Peki niçin? Bu kadar çok insanı bu kadar etkileyen konuşmaların sırrı ne? Etkili, ikna edici, ilham veren bir sunum yapmak için en çok neye gereksinim duyarız? Yetenek?

Hayır, bildiğiniz gibi değil. Topluluk önünde konuşmak o kadar da korkutucu değil. Carmine Gallo’nun, Wall Street Journal çoksatar listesine girmiş bu kitabı, 100’den fazla TED konuşmasının çözümlemesi, TED’in en sevilen konuşmacılarıyla söyleşiler, psikoloji, nörobilim ve iletişim uzmanlarının görüşlerini bir araya getiriyor.

TED-Gibi Sunum Yapma

Söz Söyleme ve Diksiyon / Konuşan İnsan

https://www.hepsiburada.com/yazisma-kurallari-ve-hizli-yazma-teknigi-pm-kturkmen351859

Istanbul For First Timers: A Local's Travel Guide To Turkiye's Hidden Gems and Culture

(42534)

$17.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Laminated Istanbul Map by Borch (English) (English, Spanish, French, Italian and German Edition)

(42539)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

DK Top 10 Istanbul: Top 10 lists for your perfect trip, plus an all-weather folded map (Pocket Travel Guide)

(44544)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

DK Eyewitness Travel Guide: Istanbul

(475187)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Art and Architecture of Constantinople: Byzantine Walking Tours in Istanbul (Istanbul Through Its Stories)

$19.95 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Lonely Planet Turkiye: Plan the Trip of a Lifetime | Detailed Itineraries & Maps | Insider Tips | Covers Istanbul,Thrace, Marmara, Izmir, Bodrum, Antalya, Cappadocia and more (Travel Guide)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul: The Imperial City

(39581)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Notes on a Foreign Country: An American Abroad in a Post-American World

(435498)

$9.87 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Rick Stein: From Venice to Istanbul: Discovering the Flavours of the Eastern Mediterranean

(4751564)

$35.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul: City of Majesty at the Crossroads of the World

(465516)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Lonely Planet Turkish Phrasebook & Dictionary: Learn Essential Phrases & Vocabulary | 3,500 Word Two-Way Dictionary | Pull-Out Fast Phrases Card | Travel with Confidence

(43519)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

The Idiot: A Novel

(3855597)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

The Amazing Mrs. Pollifax (Mrs. Pollifax Series Book 2)

(4653843)

$5.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul: City of Majesty at the Crossroads of the World

(465516)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul: The Imperial City

(39581)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Conversational Turkish Dialogues: Over 100 Turkish Conversations and Short Stories (Conversational Turkish Dual Language Books)

(425114)

$11.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

The Essential Travel Guide To Turkiye: Iconic Sights, Authentic Food and Smart Travel Tips From A Local (Istanbul, Cappadocia, Antalya and Beyond)

(49518)

$2.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Turkey Map 758 (Maps/Country (Michelin))

(46581)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

The Innocence of Objects

(46570)

$45.68 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Rick Steves Mediterranean Cruise Ports (Rick Steves Travel Guide)

(45578)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

4-11 Şubat 1945’de gerçekleşen Yalta Konferansı için bir araya gelen üç lider: Churchill (Britanya), Roosevelt (ABD) ve Stalin (Rusya)

19. yüzyılda Büyük Oyun’un aktörleri olan İngiltere, Almanya istihbarat servisleri rakipleri olan Rusya’ya karşı dünya çapında bir düşünsel faaliyeti başlattılar. Bunun adı da Turancılık idi.

Yazdırdıkları Turan kitaplarını istihbarat servisleri yayınladılar ve rakip istihbarat servislerinin yayınladıkları raporları da kendi dillerine tercüme ettiler. Bu faaliyet 1865 yılında başlamıştı. Ardından 1867’de ise Rus Bolşevik orduları Türkistan’da Taşkent kentini ele geçirmişlerdi

15 Mayıs 1919’da İngilizlerin yönlendirdiği Yunan birlikleri Türkiye’nin Akdeniz kıyısındaki İzmir Limanı’na çıktılar. Üç yılı aşkın savaş başlamıştı. 11 Ağustos 1919’da ise Rus generalleri komutasındaki 106 bin kişilik birlikleri ile “Türkistan cephesini” açtılar.

Nasıl ki Hindistan büyük oyunculardan İngiltere’nin işgali altında ise Rusya da Hint Okyanusu’na inmek için Hindistan coğrafyası ile ilgilenmekteydi. Arka bahçeler birbirlerine karışmışlardı artık. Türkiye ise Rusya’nın arka bahçesiydi ve İngiltere, Osmanlı İmparatorluğu’nu bitirdikten sonra Türkiye’yi de kendi ittifakında yer alan Yunanistan’a teslim etmek üzere işgal hareketini başlatmıştı.

Değinmemiz gereken enteresan bir konu ise büyük oyuncuların Türkistan’daki savaşını Türkler, Ruslara karşı kaybetmiş olmalarına rağmen, yine büyük oyunculardan İngiltere’nin Türkiye’de Yunanlılar eliyle başlattığı savaşı kazanmışlardı.

Burada sormamız gereken bir neden sorusu olacaktır. Geleceğe yönelik olarak bu soruyu ciddiyetle değerlendirmemiz gerekmektedir.

Türkiye coğrafyasında Türkler, Atatürk liderliğinde Rusya’dan destek almışlardı, bu da Rusya’nın Türkiye’ye bir desteği durumundaydı. Türkistan liderliği Türkistan coğrafyasında ise işgale engel olamamıştı. Rusya’nın işgal harekatına maruz kalan Türkistanlılar, Rusya’nın rakipleri olan İngiltere ve Almanya’yı yanlarına çekememiş, ittifak oluşturamamıştı ve burada ikinci neden sorusunu sorabiliriz. Çünkü Ruslar gene yayın faaliyetleri ve istihbarat faaliyetleri ile birlikte Hristiyanlık propagandası yaparak, Haçlı Seferi tarzında kendilerince bir medenileştirme savaşı yaptıklarından, ortak aidiyet hissini büyük oyunculara, bilinç altından ve üstünden iletmekte dediler. Böylelikle rakipleri olan İngiltere ve Almanya’nın Türkistan güçlerinin Türk insanının yanında yer almasına engel oluyorlardı.

2.Dünya Savaşından galip devletler ittifak olarak çıktılar. İngiltere, Amerika ve Rusya görüşmeler neticesinde Türkiye’nin batı kampına transfer edilmesine ve Doğu Türkistan’ın da Rusya’dan alınarak Çin Halk Cumhuriyeti’ne verilmesine karar verdiler. Sebep olarak ise denge siyaseti ile Büyük Güçler kendi aralarında denge mekanizmasını titizlikle korumaya çalışıyorlardı. Çünkü Rusya’nın elindeki bir Doğu Türkistan, Rusya’nın Hindistan’a erişimini son derece kolay bir noktaya getirecektir. Bu durumda ise Büyük Güçler arası hassas denge bir çırpıda bozulacaktı.

Demek ki Türkleri bir kısmı batı kampına diğer bir kısmı da doğudaki Çin kampına  aktarılıyor, kamp değiştirtiliyorlar ve farklı kamplarda yer almaları önemseniyor ve sağlanıyordu.

Türkler, dengenin sadece unsurları idiler, dengeyi oluşturanlar değillerdi. 

Bundan sonrası olarak çıkartabileceğimiz ders ise, demek ki Türkler kendileri denge kurucu pozisyonda olmalıydılar. Bu da Türkiye ile  Türkistan’ın birlikte hareket etmesi ile mümkün olabilecekti, iki parça birbirine karşı değil birbirini destekleyici pozisyon olmalıydı.

Türklerin, beş deniz çevresinde konuşlanmış ve beş okyanusa erişilebilirliği olan jeopolitik konumları muhteşemdi, fakat Türkler bu konumdan bir türlü yararlanamıyorlardı.

O halde Büyük Güçlerin kendi aralarındaki büyük oyunlarına alet olmadan kendi oyunumuzu kurmalıydık. Bu durumda bir İsveçli coğrafyacı tarafından oluşturulmuş Ural-Altay dil tezi bağlamında Atlas okyanusu kıyılarından başlamak üzere Arktik okyanus kıyılarındaki Yakutistan ve Pasifik okyanusu kıyılarındaki Japonya ve Koreler ile beş deniz kıyısındaki Türkiye olmak üzere kültürel ve ekonomik birlikteliğin uygulanması, Türkleri de büyük oyuncular arasına dahil edecektir.

21.yüzyılın daha başlarındayız, ilk çeyreğinin içerisindeyiz ve fakat gündemdeki en önemli başlık üçüncü Dünya Savaşıdır ve ülkeler ordularını ve silahlarını güçlendirmekle meşguller. Savaş koşullarını gayet iyi bilen Türkler ise bunu bir fırsat olarak değerlendirerek Büyük Güçlerin istihbarat servislerince kötüye kullanılan Turan idealini bu kez kendi oluşturacakları ittifak ve işbirlikleri neticesinde ve özellikle de dindaşlık değil ama dildaşlık üzerinden giderek, kültür ve ekonomi işbirliğini Turan coğrafyası genelinde fiili olarak gerçekleştirme misyonu ile karşı karşıyadırlar.

Istanbul: The Imperial City

(39581)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

DK Top 10 Istanbul: Top 10 lists for your perfect trip, plus an all-weather folded map (Pocket Travel Guide)

(44544)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Laminated Istanbul Map by Borch (English) (English, Spanish, French, Italian and German Edition)

(42539)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Lonely Planet Turkiye: Plan the Trip of a Lifetime | Detailed Itineraries & Maps | Insider Tips | Covers Istanbul,Thrace, Marmara, Izmir, Bodrum, Antalya, Cappadocia and more (Travel Guide)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Wonders of Istanbul: A Photo Collection of the City’s Most Beautiful Places to See – A Stunning Coffee Table Travel Photobook

(5052)

$23.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Lonely Planet Turkiye: Plan the Trip of a Lifetime | Detailed Itineraries & Maps | Insider Tips | Covers Istanbul, Troy, Izmir and more (Travel Guide)

(44590)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul & Northwest Turkey Travel Reference Map WP

(4655)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul. A Travel Coloring & Activity Book for Kids.: Explore Istanbul Through Coloring, Games, Fun Facts & Travel Activities

$7.95 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Art and Architecture of Constantinople: Byzantine Walking Tours in Istanbul (Istanbul Through Its Stories)

$19.95 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Rick Steves Istanbul: With Ephesus & Cappadocia

(485176)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Conversational Turkish Dialogues: Over 100 Turkish Conversations and Short Stories (Conversational Turkish Dual Language Books)

(425114)

$11.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

The Essential Travel Guide To Turkiye: Iconic Sights, Authentic Food and Smart Travel Tips From A Local (Istanbul, Cappadocia, Antalya and Beyond)

(49518)

$2.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

DK Top 10 Istanbul: Top 10 lists for your perfect trip, plus an all-weather folded map (Pocket Travel Guide)

(44544)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Turkey Map 758 (Maps/Country (Michelin))

(46581)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

DK Istanbul: Must-See Sights. Culture & History. Detailed Maps & Tours. Covers Sultanahmet, Beyoglu, & more (Travel Guide)

(4656)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul: City of Majesty at the Crossroads of the World

(465516)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Great Escapes Mediterranean. The Hotel Book

(455106)

$59.71 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

DK Turkey: Must-See Sights. Culture & History. Detailed Maps & Tours. Covers Istanbul, Cappadocia, Antalya, Bodrum, & more (Travel Guide)

(50510)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul: The Imperial City

(39581)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Lonely Planet Turkiye: Plan the Trip of a Lifetime | Detailed Itineraries & Maps | Insider Tips | Covers Istanbul, Troy, Izmir and more (Travel Guide)

(44590)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Armin Vámbery Orta Asya’daki seyahat Haritası 1861-1864

***********************************************

1865-1918 Turan-Türkistan ile ilgili Alman-İngiliz İstihbarat ve Propaganda Kitapları
Turan İdeali
Türk Kimliği’nin İnkarı
İttifaklar
Yalta İttifakı (3+1)

İngilizler
Almanlar
Ruslar
Amerikalılar
Çinliler

Pan-Türkizm. Pan-Turanizm
Azerbaycan Kronolojisi 1774-1893

***********************************************

1865-1918 Turan-Türkistan ile ilgili Alman-İngiliz İstihbarat ve Propaganda Kitapları

(1865) 

• Vambery. Reise in Mittelasien (Orta Asya’da Seyahat), Leipzig 1865, 2. baskı 1873 (bu çalışması birçok dile çevrildi)
• (Osmanlıcası: Bir Sahte Dervişin Asya-yı Vustada Seyahati, Çeviren: A. H. Abdurrahim, Vakit Matbaası, Dersaadet, 1878)
• (Türkçe çevirisi: Bir Sahte Dervişin Orta Asyada Seyahati, Çeviren: Abdurrahman Samipaşazade Abdülhalim, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2009)

“Pan- Turkizm” propagandasini (1865 de) ilk olarak Macar Dogu Bilimleri profesoru Arminius Vambery baslatmisti. “Asyadaki Buyuk Oyun” (Great Game in Asia) un bir adimi olan bu “Pan-Turk” (Pan-Turan)izm propagandasi, Ruslari Ingiliz Hindistanindan uzak tutmak icin Asyali Turkleri ayaklandirmak amacini guduyordu.

Avrupadaki guc dengesinin degismemesi icin calisan devletler, Vambery’e maas baglayarak Asyali Turklere (Avrupalilar hesabina ve bilmeden, Ruslara karsi koymalari icin) “Pan-Turkizm” ogretmesini istemislerdi. 

Pan-Turanizm ve Pan-Islamizm Turklerce yaratilan akimlar degildi. Dogu Bilimleri Profesorleri ve degisik devletlerin yonetimince gorevlendirilmis kisilerce olusturulmuslardi. 

Pan-Turanizm‘in baslangici, 1865 yilinda yayinlanan bir kitapta gorulur. (Hasan B.Paksoy Prof)

(1885) Vambery. Turkenvolk (Leipzig, 1885)

(1914) Istanbul’da “Tekin Alp,” takma adi ile yazan Moiz Cohen’in Turan adli kitabi (Istanbul, 1914),

(1915) Alman Genel Kurmayi tarafindan Turkismus und Panturkismus olarak Almanca’ya cevirtilmisti (Weimar, 1915).

(1917) Bu kitap, Ingiliz Deniz Kuvvetleri [Admiralty] Istihbarat Dairesince, gizli kaydi ile The Turkish and Pan-Turkish Ideal adi altinda Ingilizce’ye cevrildi. (London: Admiralty War Staff, Intelligence Division, 1917).

(1918) Ek olarak, Vambery’nin daha once yayinladigi Turkenvolk (Leipzig, 1885) kitabi, gene Ingiliz Deniz Kuvvetleri Istihbarat Dairesince A Manual on the Turanians and Pan-Turanianism adi ile Ingilizce’ye aktarildi (H. M. Government, Naval Staff Intelligence Department: Oxford, November 1918).

Turan İdeali

Avrupa’da Müslüman olmayan Türklerin yaşadığı ülkeler

“Levent hocam ben biliyorsun Avrasya zamanında Star açık görüşler ve Türk diplomatikte yayınlanmıştı Rumeli açılımı yazısı orada ve başka bilgi çalışmada bu meseleyi kısaca irdelemeye çalıştım yeniden ele almaya da çalışacağım söylediklerim doğru ancak şu da var ki Türkçülük başından itibaren bu şekilde bir kullanıma açık mıydı veya böyle düşünenler var mıydı Britanya en başından böyle düşünmüş müdür bu meselede iki husus önemli

1 Türklerin yönü doğudan batıya doğrudur Turan ideali ise bunu yeniden doğuya çevirmemekte midir

2 Türkçülüğün ortaya çıkışında Fransız Yahudisi Leon  Cahun, Macar Yahudisi Armine Vambery vd gibi Yahudi düşünürlerin rolü nedir

3 Unutmamak gerekir ki tarihte Türk Birliği 2 ya da 3 kez kurulabilmiştir, bu açıdan da Turan ideali Türkiye’yi merkeze almaktan bizi uzaklaştıran modern dünyaya özgü ütopyalardan biri midir bunu da düşünmek gerekir tıpkı sosyalistlerin komünizm ütopyası İslamcıların Ümmet Birliği ütopyası gibi. (Celal Tahir) 

Benim de düşüncem seninle aynı, Turancılık, Atlantikçiler tarafından bize karşı kullanıldı ve daha Osmanlı’dan başlayarak Fin ve Macar, Turan’ın içine alınmadı, çünkü bunlar Hristiyandılar.

Avrupa’daki Finler Macarlar Estonyalılar Letonyalılar Litvanyalılar (Karaylar) İsveçliler Polonyalılar Slavlar Romanyalılar Moldovalılar Gagavuzlar Ukraynalılar, Turan mefkuresine dahil edilmelidir.

Avrupa’yı da Türkiye merkezine alıyorum. Turancılık her zaman maalesef İngiltere, Almanya ve Amerika tarafından 5.kol faaliyetlerinde bir aparat olarak kullanılmıştır. (Levent Ağaoğlu)

Türk Kimliği’nin İnkarı

Türk kimliğinin inkar ettirilmesi konusu bir çok devletin izlediği bir politika ve stratejidir. Bu konuda Ruslar, Çinliler, İngilizler en başta gelmektedirler ve Türkiye’de ve Türkistan’daki Türk kimliğini etnik gruplar gerekçesiyle, “efendim sizde şu kadar adet etnik grup var” ve benzeri gerekçelerle reddetmektedirler ve boy adlarını kimlik yerine geçirmeye çalışmaktadırlar. Burada yapılması yapılan hedeflenen Türklerin kendi kimliklerini inkar etmeleri, reddetmeleri ve bu şekilde dünyada 300 milyon olan Türk nüfusunun parça parça edilip bölünüp kontrol edilmesi, hakimiyet altına alınmasıdır.

İttifaklar

“Azerbaycan ve Türkistan Rusya-Çin’e ait topraklar değildi. 19. yüzyılda istila edildiler. Bu istilanın acısının Osmanlı’dan hissedilmesi ve buna karşı tavır takınılması, ittifak aranması gayet doğaldı.

Tabii ki ittifak aradıklarımızın gerçek niyetlerinin buralara özgürlük değil kendi hegemonyalarını taşımak olduğunu bilmeliydik. Daha da kötüsü, asılsız vaatlerle enerjimizin kullanılmak istenmesi söz konusu olduğunda bunu sezebilmeliyiz.” (Mehmet Akif Okur. Prof)

Yalta İttifakı (3+1)

Ruslar

Ruslar 1867 yılında Türkistan Genel Valiliği‘ni kurdular. Eşzamanlı olarak da İngilizler Hindistan’da hakimiyet sağlamışlardı. Böylelikle Hindistan ve Türkistan hattında büyük güçler arasında büyük oyun başlamıştı. Rusların maksadı Türkistan beldelerini Avrupalılar nezdinde ötekileştirerek Türkistan‘a Haçlı Seferleri mantalitesi ile seferler düzenlemek ve burayı kendi görüşlerince Avrupa ve Rus kiliseleri nezdinde medeniyet diyarları haline dönüştürmekti.

Tabii ki esas maksat Türkistan’ın yeraltı veya üstü kaynaklarını yarış sağlamak idi. Örtülü maksat ise Türkistan Jeopolitiği üzerinden Hindistan’da yer alan İngiltere ile savaşarak sıcak denizlere inmek idi. Ruslar Avrupalılardan ve özellikle Almanlardan öğrendikleri propaganda tekniklerini kullanarak Türkistan işgallerine kılıflar hazırladılar ve bu kılıflar çoğunlukla din merkezliydi. Hristiyan dünyasının bu işgale ses çıkarmaması aksine teşvik etmesi adına Batılılarla, Avrupalılarla kendilerini ittifak içerisinde hissettirdiler.

TURAN_NAME_7_8_2023

Amerikalılar

Düvel-i Muazzama ve Türk Devletler Teşkilatı

Çinliler

Çin Mançu İmparatorluğu 1878’de Çarlık Rusya’sının da yardımıyla Doğu Türkistan’da Atalık Gazi Yakup Beg’in öncülüğünde kurulan Kaşgariye Devleti’ni yıkarak Doğu Türkistan’ı tekrar işgal ettikten ve bu bölgede sözde “Xinjiang” eyaletini kurduktan sonra Doğu Türkistanlı Türkler işgalci güçlere karşı büyük mücadeleler vererek bölgede 1933 ve 1944 yıllarında iki defa “Doğu Türkistan” ismini taşıyan devlet kurmuşlardır. Ancak bu devletler Çin ve Rus emperyalist güçlerinin kıskacı altında yok edildikten sonra Doğu Türkistan 1949’un Eylül’ünde tekrar Komünist Çin yönetimindeki Kızıl Ordu tarafından işgal edildi.

Çinliler, son iki buçuk asırdan beri Doğu Türkistan’da aralıklarla devam eden Rus emperyalistlerin de desteği ile aralıklarla devam eden adeta bir soykırım politikası uygulamaktadır.

Doğu Türkistan Kronoloji

M.Ö. 300 – M.S. 93: Doğu Türkistan’da Büyük Hun İmparatorluğu dönemi yaşandı.
522: Doğu Türkistan, Göktürk Devleti’nin hakimiyeti altına girdi.
744: Uygur Devleti kuruldu.
747–759: Uygur Devleti Moyençor’un hükümdarlığı altında parlak dönemlerinden birini yaşadı.
840: Karahanlılar Devleti hükümdarı Satuk Buğra Han İslamiyet’i seçti.
1205: Doğu Karahanlılar yıkıldı.
1212: Batı Karahanlılar yıkıldı.
1757: Çin, Doğu Türkistan’ı işgal etti.
1758: Çin, Tibet’i işgal etti.
1760: Mançu-Çin İmparatorluğu geri geldi.
1863: Çin istilasını geri püskürten Yakup Bey, iktidarı ele geçirerek merkezi bir idare kurdu ve Osmanlı İmparatorluğu’na tabi oldu. Sultan Abdülaziz Han namına tüm Doğu Türkistan’da camilerde hutbeler okutuldu ve sikkeler bastırıldı.
1876: Mehmet Yakup Han zehirlenerek öldü. Rusların desteklediği Mançu-Çin General Zho-Zhung Doğu Türkistan’a savaşsız sahip oldu.
1878: Bütün Doğu Türkistan toprakları tekrar Mançu-Çin yönetimine geçti.
18 Kasım 1884: Doğu Türkistan toprakları, Sincan adıyla Mançu İmparatorluğu’na dahil edildi.
1911: Milliyetçi Çinlilerin devrimi ile Çin’de 300 yıl süren Mançu Hanedanlığı çöktü. Bu sırada Doğu Türkistan’da Timur Halife liderliğinde Müslümanlar, Çin’e karşı bağımsızlık savaşı veriyorlardı.
1922: Doğu Türkistan için Çin Komünist Partisi’nce özerklik fikri ortaya atıldı.
1924: Timur Halife’nin ordusu dağıtıldı; kendisi de öldürüldü.
1931: Şubat ayında Doğu Türkistan’ın Kumul vilayetinde Hoca Niyaz Hacı ve Salih Dorga liderliğinde milli bir ayaklanma başladı. Tüm Doğu Türkistan’da hürriyet için başlayan genel seferberlik sonucunda Çinliler Doğu Türkistan’dan çıkarıldı.
1933: Ocak ayında Bügür ve Küçar’da Temür Bey; Şubat ayında Hoten’de Mehmet Emin Buğra Bey ve Sabit Damolla; Nisan ayında Kaşgar’da Osman Bey ve Altay’da Şerif Han Töre; Kasım ayında Tarabagatay vilayetinde Ma Hi-Ying isminde bir Çinli Müslüman öncülüğünde ayaklanmalar gerçekleştirildi.
12 Kasım 1933: Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti kuruldu.
1934: Rus Hava Harekatı sonucu Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti son buldu.
18 Eylül 1936: İsa Yusuf Alptekin Çin Millet Meclisi üyeliğine seçildi.
1943: Çin Kuvvetleri Doğu Türkistan’a tekrar girdiler.
1944: Bağımsızlık hareketleri sonucu Sheng Shih-Ts’ai devrildi.
Eylül 1944: Milliyetçi Çin istilâsına karşı ilk kurşun Doğu Türkistan’ın Gulca şehrinde atıldı ve bunu diğerleri takip etti.
7 Kasım 1944: Gulca’da Ali Han Töre önderliğinde Doğu Türkistan Cumhuriyeti kuruldu.
1949: Yıl sonunda Rusya’nın baskısı ile Doğu Türkistan yönetimi feshedildi. Bölge Komünist Çin yönetimine geçti.
26 Eylül 1949: Doğu Türkistan’da resmen komünizm ilan edildi. Burhan Şehidi, Komünist Çin hükümetinin Doğu Türkistan valisi olarak atandı, daha sonra da 1955’e kadar hükümet başkanlığı görevini sürdürdü.
1955: Doğu Türkistan, Sincan Uygur Otonom Bölgesi adıyla bugünkü idari statüsünü aldı.
1954 ve 1955: Hoten ayaklanmaları vuku buldu.
1957-1958: Ayaklanmalar bütün Doğu Türkistan’a yayıldı.
22 Eylül 1969: Çin, Doğu Türkistan’da 250 kiloton ağırlığında TNT ihtiva eden onuncu bombasını patlattı.

*******************************************

Pan-Türkizm.” Pan-Turanizm

 

Bugun bilinen kaynaklara gore “Pan-Turkizm“, 19cu yuzyil Avrupa kuvvet dengesi ugrasmalarina yardimci olmasi icin Avrupa’da icadedilmis bir iddia’dir.[75] Ilk olarak, Carlik Rus ordusu’nun Taskent’i isgal yili olan 1865de basilan bir kitapta gorulur.[76]

Ruslar 19cu yuzyil‘da [1552 yilinda Kazan hanligi’ni isgal etmekle baslattiklari tutumu surdurerek] Asya’ya ekonomik somurge bulucu yayilma hareketlerine devam ettiler. Ingiliz’ler 1828 Turkmencay anlasmasindan baslayarak, Hindistan’daki imparatorluklarini Ruslardan koruma yollari aradilar; Rus ve Ingiliz imparatorluklari arasinda yasayan Turkleri birlestirip, Rus yayilmasina karsi bir engel olarak kullanmak istegi bu “Pan- Turkizm” “cozumunu” ortaya cikardi.[77]

Ruslar da bu “Pan-Turkizm” iddialarini politikalari yararina kullandiklari din maskesi altina aldilar. Cunku Ruslar, Asya’ya yayilma calismalarini (diger somurgeci imparatorluklarin yaptigi gibi), “Hristiyanligi yaymak cabasi” olarak gosteriyorlardi.

Eger bu iddialari ile Turkleri “Batili medeniyetlere zararli” gosterebilirlerse, Ruslar:

1. a) Vambery yolu ile ortaya atilan “Pan-Turkizm” ve bu “akimin” onculugunde kendilerine karsi kurulmasina calisilan “Turk kalkani”ni kirabilecekler;
2. b) Avrupali Hristiyan devletlerin Ruslarin Orta Asya’daki hareketlerine engel olabilecek diplomatik iddialarini yersiz birakip, kendi Asya’ya yayilma cabalarini surdurebileceklerdi.

“Pan-Turkizm“in Avrupa kokenlerinden gelmis ve Avrupa cikarlari icin yaratilmis olmasina ragmen, yurdunu Ruslardan kurtarmak isteyen, ozellikle 1920 sonrasinda Avrupa baskentlerinde yerlesmis olan Orta Asya aydinlarinca uygun bir akim olarak gorulmustu.

Pan-Turkizm.” Pan-Turanizm adi altinda da pazarlanan bu “akim” Turklerce degil, Turk olmayan ancak yetenekli ve bir Avrupa universitesinde gorevli bir Dogu Bilimleri profesor’unce yaratilmistir. 1860 larda yer alan bu yaraticilik, Kraliceleri her gun cay icen bir imparatorlugun yararina idi. Bu profesor, kralicenin guvenlik gorevlilerinden aylik aliyordu. Emekli olduktan sonra da, Kralice’nin tebasindan olmamasina karsilik, emekli ayligi almayi surdurdu.

19cu yuzyil icinde, Avrupa’da yeni bir “guc dengesi” olusturulmasina  calisiliyordu. Bu ugras’in amaci, tek bir Avrupa devletinin digerlerine ustun bir duruma gecmesini engellemek idi. Almanya, Avusturya-Macaristan, Fransa, Ingiltere, ve Rusya, birbirlerini durmadan gozlemekte idiler. Butun Avrupali devletler tetik durduklari icin, satranc tahtasi uzerindeki atilimlari andiran bu olaylar, Avrupa duzeyinde bir politik-ekonomik durgunluk ve tikaniklik yaratmis idi. Dolayisi ile yarisi kazanmayi kendine amac edinmis ulke yoneticileri, atilimlari Asya’ya kaydirmaya basladilar. Ingiliz sairi Kipling, bu ugraslara “Asya’daki Buyuk Oyun” adini takmisti.

Ruslar, Avrupa’dan cok seyler kapmis, ogrenmislerdir. Bu propaganda uygulamalari da, Ruslarin Avrupa’dan oğrendikleri arasindadir. 17ci yuzyildan baslayarak, bu propaganda mektuplari ve kitapciklari da Rusca’ya cevrilmistir.

Bugun bilindigi gibi, Orta caglar’dan baslayarak, Asya bozkirlarinin Bati kiyilarinda kullanilmaya baslanan ilk uluslararasi anlasma ve antlasma dili Turkce idi. O sure icinde de, Rus yoneticilerini atayici ve bu yoneticilerin yasal oldugunu belirtir belgeler de Rusca’dan cok Turkce olarak yazilmislardi. Moskova, Vladimir ve Suzdal gibi Rus sehir devletlerinin bascilari’nin yasalliklari bile Altinordu bozkir torelerince saptanmakta idi. Ornegin, Korkunc Ivan (carligi 1533- 1584) onceleri kendi basina Rus tahtina cikmayarak, yerine Bekbulat adli bir Altinordulu Turk’un car olmasini desteklemisti.15

“Gok kubbe’de kalan hos seda” sozu, oz olarak dogrudur. “Su uzerine yazi yazmaya” esittir. Konusulup ta kagida dokulmeyen dusunceler kaybolup gidecektir. Buna karsilik: is yapacak, karar verecek kisiler, yazilari okuyarak dusunmekte ve uygulamalara gecmektedirler.

Kaynak: https://www.booksonturkey.com/turan-pan-turanizm-pan-turkizm-hasan-b-paksoy/

Azerbaycan Kronolojisi 1774-1893

1774, Temmuz – Emir Hamza’nın başkanlığındaki Rus birliklerinin Derbenti kuşatması
1774, Ağustos – General de-Medemin başkanlığındaki Rus birliklerinin Derbente gelmesi
1779 – Garabağlı İbrahim Han’ın bakılı Melikmehemmed hanı hapis etmesi
1779-1781 – Şekili Abdülkadir Han’ın hakimiyeti
1780-1781 – Gubalı Feteli Han’ın Karabağ’a seferleri
1781-1795 – Şekili Mehemmedhesen Han’ın hakimiyeti
1783, 24 Temmuz – Kartli-Kaheti çarlığının Rusya himayesine geçmesi hakkında Georgiyevsk sözleşmesinin
imza
1783-1804 – Genceli Cevat hanın hakimiyeti
1785 – Hoylu Ahmed Han’ın Tebriz’e seferi
1786-1814 – Mir Mustafa Han’ın hakimiyeti
1795 – Ağa Muhammed Şah Gacarın Güney Kafkasya’ya ilk seferi
1795, Haziran-Temmuz – Şuşa kalesinin Ağa Muhammed Şah Gacarın birlikleri tarafından kuşatılması
1795-1806 – Şekili Selim Han’ın hakimiyeti
1796, Nisan – V. Zubovun önderliğinde Rus birliklerinin Azerbaycan’a seferi
1796-1806 – Garabağlı İbrahim Halil Han’ın hakimiyeti
1797 – Ağa Muhammed Şah Gacarın Güney Kafkasya’ya ikinci seferi
1797, 4 Temmuz – Ağa Muhammed Şah’ın Şuşa’da katledilmesi
1801 (başları) – İran-İngiltere anlaşması
1801, 12 Eylül – Kartli-Kahetiya çarlığının Rusya’ya birleştirilmesi hakkında çar manifestosu
1802, 26 Aralık – Georgiyevski anlaşması
1803, Mart – Car-balakenin Rusya tarafından işgali
1804, 4 Ocak – Gencenin Rusya tarafından işgali
1804, 10 Temmuz – Rusya ile Gacarlar devleti arasında diplomatik ilişkilerin kesilmesi
1804, Temmuz – Rusya-İran savaşının başlaması
1805, 14 Mayıs – Karabağ Hanlığı ile Rusya arasında Kürekçay anlaşması
1805, 27 Aralık – Şirvan Hanlığı ile Rusya arasında anlaşma
1806, 8 Şubat – Sisianovun Bakü yakınlarında ölümü
1806, Haziran – İbrahimhelil Han’ın ölümü
1806, Haziran – Rus birliklerinin Şeki hanlığından kovulması
1806, 22 Haziran – Rus birlikleri tarafından Derbentin tutulması
1806, Eylül – Bakü ve Guba hanlıklarının Rusya tarafından işgal edilmesi
1806, Ekim – Şeki hanlığının işgali
1806, Aralık – Rus-Türk savaşının başlaması
1809 – İngiltere-İran anlaşması
1810, 15 Haziran – Mehrinin Ruslar tarafından işgali
1810, Ağustos – İran Türkiye arasında Rusya aleyhine askeri ittifak bağlanması
1812, 21 Aralık – Kotlyarevskinin Lenkeran hanlığına sokulması
1813, 12 Ekim – Gülistan barışı
1818 – Ağalar hakkında “Yönetmelik” (Esasname)
1819 – Nuhada komendant yönteminin tesisi
1820 – Şirvan’da komendant yönteminin tesisi
1822 – Karabağ hanlığında komendant yönteminin tesisi
1824 – Şuşa’da askeri Yazı İşleri daire müdürligi’nin kurulması
1826 – Lenkeranda komendant yönteminin tesisi
1826, 19 Temmuz – Abbas Mirzenin Kuzey Azerbaycan’a saldırısı
1826, 27 Temmuz – Gence isyanı
1826, 3 Eylül – Şamhor savaşı
1826, 4 Eylül – Gencenin yeniden işgali
1826, 13 Eylül – Gence savaşı
1826, 9 Aralık – Nuhanın yeniden tutulması
1826, 26 Aralık – Rus birliklerinin Güney Azerbaycan’a sokulması
1827, 26 Mayıs – Nahçıvan’ın tutulması
1827, 5 Haziran – Cavanbulag savaşı
1827, 7 Temmuz – Abbasabadın tutulması
1827, 20 Eylül – Serdarabadın işgali
1827, 26 Eylül – Erivan’ın mühasiresinin başlanması
1827,1 Ekim – Erivan kalesinin istilası
1827, 2 Ekim – Merendin tutulması
1827, Ekim – Hoyun tutulması
1827, 13 Ekim – Tebrizin tutulması
1827 – Hanabad (Nuha yakınlarında) ipek üretimi fabrikasının Başlarken
1828, 28 Ocak – Urmu’nun tutulması
1828, 8 Şubat – Erdebilin tutulması
1828, 10 Şubat – Türkmençay anlaşması
1828, Nisan – Rus-Türk savaşının başlaması
1829, 2 Eylül – Edirne barışı
1830 – Car vilayetinin teşkili
1830 – Car-Balaken isyanı
1830, Aralık – Şuşa’da ilk bölge okulunun açılması
1831, 3 Haziran – Yeni ticaret tarifi (yasaglı tarif)
1831 – Talış isyanı
1832, 17 Ocak – Bakü’de bölge okulunun açılması
1833, 8 Şubat – Gence bölge okulunun açılması
1837 – Guba isyanı
1838 – Car-Balakende köylü isyanı
1838 – Şekide köylü isyanı
1840 – İdari yargı reformu
1841, 5 Ocak – Kafkasya’da devlet malvarlığının yönetimi hakkında kanun
1844 – Kafkas canişinliginin tesisi
1844-1845 – Şuşa, Nuha ve Gubada köylü isyanı
1846, 14 Aralık – Şamahı, Derbent illerinin teşkili
1848 – Bibiheybetde dünyada ilk petrol kuyusu aracılğıyla petrol çıkarılması girişimi
1848 – Şuşa’da ilk tiyatro temaşası
1849, Haziran – Erivan ilinin teşkili
1849 – Gence’de, Şuşa’da, Şamahıda, Bakü’de Müslüman okullarının açılması
1850 – Lenkeranda ilk tiyatro temaşası
1852 – Car-Balakende askeri kontrol yönteminin uygulanması
1855 – Gedebey bakıreritme fabrikasının açılması
1857 – Şamahıda ilk tiyatro temaşası
1859 – Şamahı ve Şuşa’da ilk toplu kütüphanelerin düzenlenmesi
1861, 29 Haziran – “Güney Kafkasya bölgesinin merkezleşdirilmesi hakkında “Yönetmelig”in (esasname) onayı
1863, Haziran – Zakatalada isyan
1864, 21 Ocak – Nahçıvanı İran sınırlarında Culfa ile birleştiren ve Tiflis-Erivan-Nahçıvan-Culfa
telgraf hattının bir parçası olan ilk telgraf hattının kullanıma verilmesi
1865 – Bakü’de 4 sınıflı üst ilkokul Azerbaycan’da ilk gimnazi
1865, 25 Ağustos – “Simens kardeşleri ve Şti” tarafından Gedebeyde iri bakıreritme fabrikasının inşasının tamamlanması
1868 – Merkezi Gence (Yelizavetpol) olmakla Yelizavetpol ilinin oluşması
1870, 14 Mayıs – tarım alanında reform yapılmıştır.
1872, 17 Şubat – Kafkasya ve Güney Kafkasya’da mevcut olan hazine petrol kaynaklarının özel kişilere verilmesi hakkında kuralların onaylanması
1872, 16 Haziran – şehir esasnamesinin onaylanması
1872, Ağustos – Bakü hazine kurumunun kurulması
1873, 23 Mart – Bakü’de M. F. Ahundovun “Lenkeran hanının veziri” piyesinin temaşasının gösterilmesi
1873 – İlk petrol fıskiyesi
1874 – Ereş bölgesının ilçe olarak teşkili
1874 – Bakü’de ilk kadın gimnazisinin faaliyete başlaması
1875, 22 Temmuz – “Ekinçi” gazetesinin yayına başlaması
1878 – İlk petrol boru hattının çekimi
1879 – “Nobel kardeşleri” firması tarafından ilk demir yolunun çekilmesi
1880, Ocak – Bakü ilçesinde demiryolunun faaliyete başlaması
1882 – Zagatalada birinci meslek okulu açıldı
1883, Mayıs – Tiflis ve Bakü arasında demir yolu faaliyete başladı
1883, Temmuz – Cebrail ve Cavanşir bölgelərinin ilçe olarak teşkili
1889-1893 – İngiliz tebeesi A. Ukgardtın ve hemvetenlisi İ. Blissin Ucar, Yelizavetpol ve
Kürdemirde meyan kökü imal eden fabrikaları tikdirmeleri

https://www.azeribalasi.com/showthread.php/75337-azerbaycan-tarihi-kronolojisi?s=a30c1c29267ea8da5cc6211376f10bee

Lonely Planet Turkiye: Plan the Trip of a Lifetime | Detailed Itineraries & Maps | Insider Tips | Covers Istanbul,Thrace, Marmara, Izmir, Bodrum, Antalya, Cappadocia and more (Travel Guide)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Laminated Istanbul Map by Borch (English) (English, Spanish, French, Italian and German Edition)

(42539)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Lonely Planet Istanbul (Travel Guide)

(465337)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Amazing Turkey Facts for Kids: A Fun Learning Book with Color Photos About Istanbul, Ephesus, Ancient Temples, Underground Cities, Wildlife, Culture, Food, and Famous Landmarks

$16.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Notes on a Foreign Country: An American Abroad in a Post-American World

(435498)

$9.87 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul Slang Dictionary: Your Ultimate Guide to Istanbul’s Colorful and Cheeky Language (Slang Dictionary Around The World Book 72)

$3.15 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

DK Turkey: Must-See Sights. Culture & History. Detailed Maps & Tours. Covers Istanbul, Cappadocia, Antalya, Bodrum, & more (Travel Guide)

(50510)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

The Turkish Cookbook

(475966)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Lonely Planet Turkiye: Plan the Trip of a Lifetime | Detailed Itineraries & Maps | Insider Tips | Covers Istanbul, Troy, Izmir and more (Travel Guide)

(44590)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul: City of Majesty at the Crossroads of the World

(465516)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Shadow of the Silk Road: A 7,000-Mile Journey Through Central Asia—Trade, Religions, and Ideas from China to Turkey (P.S.)

(425669)

$7.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

The Essential Travel Guide To Turkiye: Iconic Sights, Authentic Food and Smart Travel Tips From A Local (Istanbul, Cappadocia, Antalya and Beyond)

(49518)

$2.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

The Idiot: A Novel

(3855597)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Don't Be Such a Turkey! (Katie Kazoo, Switcheroo)

(50522)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

God's Battalions: A Study of the Crusades, Christian Warfare, and the Fight for the Holy Land

(4651045)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

DK Turkey: Must-See Sights. Culture & History. Detailed Maps & Tours. Covers Istanbul, Cappadocia, Antalya, Bodrum, & more (Travel Guide)

(50510)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

The Innocence of Objects

(46570)

$45.68 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Lonely Planet Turkiye: Plan the Trip of a Lifetime | Detailed Itineraries & Maps | Insider Tips | Covers Istanbul, Troy, Izmir and more (Travel Guide)

(44590)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

What's So Special About Istanbul?: A Solva Publishing Travel Guide (A Solva Publishing Travel Guide Series)

$11.86 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Conversational Turkish Dialogues: Over 100 Turkish Conversations and Short Stories (Conversational Turkish Dual Language Books)

(425114)

$11.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Başlangıçta coğrafi kavram olarak ortaya çıkan ve İran (Aryen) coğrafyası ötesindeki Ceyhun (Amuderya) ırmağının doğusundaki toprakları adlandırmak için kullanılan Turan kavramı, 19.yüzyılda pan-Slavizm ve pan- Germanizm hareketlerine karşıt bir akım olarak Macaristan’da siyasi bir kavram olarak ortaya çıkmıştır. Başlangıçtaki Türklerin coğrafyası nitelemesinin ötesine siyasi bir kavram olarak evrilen Turan, Osmanlı İmparatorluğu’nda ise Türklerin dışındaki Fin ve Macar gibi Ural-Altay dil ailesine ait halkları dışlayan dar anlamda bir Türkçülük Mefkûresi olarak gelişme durumunda kalmıştı.

Kavramın siyasileşmesinin önünü açan ise Orhun Yazıtları’nı ilk kez bulan İsveçli Yüzbaşı Strahlenberg‘dir. Philip Johan von Strahlenberg (1676–1747) Alman kökenli İsveçli askeri memur ve coğrafyacıdır. Orhun Abideleri’nin bulunmasında ve duyurulmasında önemlidir. Strahlenberg, Avrasya sahasında yaptığı saha çalışmaları ve araştırmalar neticesinde Ural-Altay dil teorisini bir düşünce olarak ortaya atmış, 18.yüzyılda ve ardından 19. yüzyılda Macaristan’da başlayan Turancılık akımına da böylece dildaş bir temel sağlamıştır.

Ural-Altay dildaşlığı olarak kendisine bir temel bulan Turan düşüncesi Japonya’ya da atlamış ve fakat batıda Atlas okyanusu kuzeyde Arktik okyanusu ve doğuda Pasifik okyanusu arasındaki Dünya Adası olarak tanımlayabileceğimiz Avrasya kıtası ile kendisine çok geniş bir zemin bulan Turan düşüncesi maalesef geniş kapsamlı bir cereyan, bir akım haline dönüşememiştir.

Turan düşüncesi festivallerle (Macaristan, Türkiye Azerbaycan, Türkistan ülkeleri) ulaştığı zikir seviyesinden, fikir platformuna atlayamamış ve küresel bir hüviyet kazanamamıştır. Fakat maalesef Atlantik dünyası unsurları olan önce İngiltere ardından da ABD ve Almanya tarafından Rusya’ya karşı olan aksiyonlarında kullanılan bir faaliyet düzeyine indirgenmiştir.

Turan düşüncesinin, küresel bir akım haline dönüşemeyen ve fakat Atlantik dünyasının özellikle Rusya’ya karşı uyguladığı küresel stratejilerinde kullanılan bir unsur haline dönüşmesi, üzerinde derinliğine düşünülmesi gereken bir konudur.

19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başlarında Orta Asya’da İngiltere-Rusya rekabeti olarak şekillenen büyük oyunda İngilizler, Turanizm akımlarını icat etmişler ve Rusya’ya karşı kullanmışlardır, daha sonra İkinci Dünya Savaşı ile birlikte Almanya Rusya’ya karşı Turancılık ile aynı işlevi gördürmüştür. ABD ise İkinci Dünya Savaşı bitiminden sonra başlayan dönemle birlikte Turancılık akımını aynı maksatlarla Rusya’ya karşı desteklemiş ve kullanmaya başlamıştır.

Turan coğrafyası zeminini simgeleyen Karpatlardan Mançurya’ya kadar uzanan geniş bozkır alanlardır. Bu alandaki atlı göçerler sayesinde hızlı iletişim, ulaşım ve etkileşim mümkün oluyordu. Zemindeki bu hareketlilik ise özellikle İpek Yolu üzerinden kültürlerin ve dillerin Avrasya’nın bir ucundan diğer ucuna yayılımını mümkün kılmakta idi.

Avrupa’da yerleşik kavimler olan Turan halklarından Finler ve Macarların kökenleri Asya’nın içlerinde iken daha sonra göçler yoluyla bugünkü coğrafyalarına ulaşmışlardı. Coğrafyanın yarattığı hareketlilik ve dinamizm dilleri de Pasifik okyanusundan Atlas okyanusuna kadar olan zeminde etkileşim içerisine yönlendirmiş ve neticede iki dağ ile simgelenen (Ural ve Altay dağları) bir dil ailesi teorisi ortaya atılmıştır.

Kritik edebileceğimiz konu şudur ki Hint-Avrupa dil teorisi hızla ilerlerken, Ural-Altay dil teorisi uzun bir zaman geçmesine rağmen henüz daha emekleme dönemdedir. Demek ki teorinin biri sahiplenilir ve geliştirilir iken, diğeri ise ortada bırakılmıştı.

Bunun sebebi de Turan mefkure ve düşüncesinin Avrasya’nın bütününe doğru genişleyememesi ve fakat birkaç ülkenin içerisindeki sınırlı bir akım olarak kendisine ancak bir hayat alanı yaratabilmesi idi. Macaristan, Türkiye, Japonya ülkelerinde Turancılık akımlarından söz edilebilir, fakat bu bu ülkeler arasında Turancılık konusunda bir fikri platform daha henüz kurulamamıştır.

Dildaşlık temelli olarak küresel düzeyde bir Turan akımının başlatılması hususunda öncelikle Türkiye’de, Turan ülkelerinden sanatçıların katılacağı bir Turan Festivali’nin her yıl düzenli olarak tertip edilmesi ve eşzamanlı olarak, Turan temalı bilimsel toplantıların düzenlenmesi ilk akla gelen bir çözüm olarak gözükmektedir.

******************************************

Farsça kökenli bir kelime olan tûrân önceleri İranlılar’ın İran’ın kuzeydoğusundaki bölgelere verdikleri bir isimdi. Daha sonra Ural-Altay ve Fin-Macar halklarından oluşan ve Turan ırkı diye tanınan toplumların yaşadığı anayurdu tanımlamak için kullanılmıştır. Turancılık ise bu halkların birliğini savunan ideolojik ve siyasal bir terim halinde “uzak anayurt ideali” mânasında Macaristan’da XIX. yüzyılın ilk yarısında doğmuştur. Kavram, daha çok Macar siyasî kimliğini tehdit eden pancermenizm ve panslavizme bir tepki şeklinde ortaya çıkmıştır. Bunun sonucunda 1910’da Turan Cemiyeti kurulmuş ve 1944 yılına kadar sürmüştür. Bu çerçevede XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Macar bilim adamlarının yaptığı Türkoloji çalışmalarında Macaristan’da Türkler’le akrabalık tezleri dahi geliştirilmiştir.

1.Meşrutiyet döneminde Türk Ocakları çevresinde toplanan Türkçü aydınlarda ister kültürel ister siyasal mânada ele alınsın pantürkizm anlayışı temel dinamik fikirlerden birini teşkil etmiştir. Ancak Osmanlı Devleti’ndeki aydınların Fin ve Macarlar’ı akraba topluluklar olarak kabul etmekle beraber turan kavramının içine sadece Türk toplumlarını dahil ettiklerini vurgulamak gerekir. Bu sebeple Macaristan’da gelişen turancılıkla Osmanlı Devleti’ndeki turancılık arasındaki asıl fark, Osmanlı Türkçüleri’nin turan kavramını Türk toplumları ile, hatta müslüman olanlarla sınırlı tutmasıdır. Turan, İslam Ansiklopedisi

Turan adı verilen coğrafya Türklerin ve Türklerle akraba diğer kavimlerin üzerinde yaşamış oldukları, İran ve Çin arasında kalan ve hatta Horasan’ı içerisine alan kısımdır. İran ise Aryen kavimlerinin üzerinde yaşamış olduğu ve Turan ile Mezopotamya arasında kalan toprakların adıdır. Turan ve İran kavramları genelde iki milletin adı olarak bilinir. Hâlbuki bu çok basit bir yanılgıdan ibarettir. Dikkatli bir şekilde bu konuyu incelediğimiz zaman Turan ve İran kavramlarının iki millete ait birer isim değil de iki ayrı coğrafyanın adı olduğunu net olarak görürüz. Hem de birbirine komşu iki coğrafyanın hatta iki ayrı ülkenin adıdır. Her iki coğrafya da birbirine yakın kültür, dil, din ve ananeye sahip boy ve toplulukların bir arada yaşamış oldukları iki ayrı ülkeden ibarettir. Çoğu zaman bizler İran’dan kastın Farslar ve Turan’dan kastın Türkler olduğunu zannederiz. Hâlbuki yapmış olduğumuz bu kısa çalışmayla durumun hiçte bundan ibaret olmadığını ve bu iki kavramın anlamlarının daha geniş ve kapsamlı olduklarını görmüş olduk.

İranlılar doğularında yaşayan kavimleri Turan olarak adlandırmışlar ve Ceyhun Nehri’nin kuzeyinde yaşayan bütün kavimleri bu isimle adlandırmışlardır. Buna göre, İran ve Turan arasındaki doğal sınır Ceyhun Nehri’dir. İranlıların Tran kavramıyla sadece Türkleri kastetmemekle beraber, Turan ırkının atası olan kişiyi Tur olarak isimlendirmeleri ilk etapta Türk adını vermektedir.

Bununla birlikte İran kaynakları Turanlıların başında Afrasyab adında bir Türk büyüğünün olduğu bir cihan imparatorluğundan bahsetmektedirler. Bu kaynaklara göre, devlet bir Turan devleti başında bulunan imparator ise bir Türk’tür. Bilimsel veriler ışığında elde edilmiş bilgilere baktığımız zaman, İranlıların kendileri ile amansız mücadelelere girişmiş oldukları bu imparatorluğun MÖ 555’li yıllarda İranlıların kendileri ile savaştıkları Saka Turan imparatorluğunu ve başlarındaki hükümdarın da Alper Tunga adındaki acun beyini işaret etmektedir. Saka Turan İmparatorluğu ile Alper Tunga “Turan” sözcüğün ilk olarak ortaya çıktığı ve İran kaynakları Avesta ve Şehname’nin “Turan” adını verdikleri bu imparatorluk bizim için bu kavramın köklerine inmemiz açısından önemli olup, Turan kavramının ortaçağlarda ortaya çıkmadığını ve milattan önceki birinci bin yılda da kullanılan bir kavram olduğunu göstermesi açısından önemlidir.

Bunun yanında İran kavramına gelince, bu kavramın kaynağını Ari veya Aryen sözcüğünden almış idari bir sözcük olduğunu görmekteyiz. İran, Aryen ırklarının üzerinde yaşamış olduğu coğrafya anlamına gelmekle beraber genelde ülke anlamında kullanılmıştır. Bu kavram her hangi bir Aryen kavmi için özel kullanılmış bir sözcük değildir. Aynı zamanda Fars ırkının bir karşılığı olarak da kullanılmamaktadır. Ari ırklarının yaşamış olduğu ülke anlamında kullanılmış olup, Ari ırkına izafeten eski Perslerin kendi kaynaklarında ifade ettikleri “ir” veya “iry” köklerine “an” çoğul ekini getirerek Arilerin ülkesi anlamında “İran” şeklini vermişlerdir. Buna göre İran ülke anlamındadır ve herhangi bir Aryen ırkının tam olarak karşılığı değildir. Öyleyse bugünkü anlamda Farsları içine alan İran ve Türkleri de içine alan Turan kavramı genel bir isim olup, bu çatı altındaki birçok boy, budun ve ırkı kapsayan terimler olarak karşımıza çıkmaktadır. KLASİK VE ÇAĞDAŞ KAYNAKLAR IŞIĞINDA TURAN-İRAN KAVRAMI VE TARİHSEL COĞRAFYASI

Bizde de Turan büyük evdir. Anadolu, Türk milliyetçilerine hüzün vermiş ; yurdun eksikliğini anlatmıştır. Bu o kadar derin bir psikozdur ki, bazı milliyetçiler, meselâ Anadolucular da olduğu üzere bundan kurtulmak için Turancılıktan bile vazgeçmişlerdir. Ama tuhaftır ki, vatan olarak târif edilen yerde-Anadolu ve Rumeli- ikincisini ilkine aykırı görmüşler, Rumeli-Anadolu sentezi olan Osmanlı’yı bile benimsemekte zorlanmışlar; daha çok Anadolu demek olan Selçuklu geçmişini sâhiplenmişlerdir. https://www.yenisafak.com/yazarlar/suleyman-seyfi-ogun/yurtseverlik-2053605

Târihte doyum tokum savaşmış iki millet; Turlar ve Irlar,Kasr-ı Şirin’den bu yana barışık yaşıyorlar. Ir-Tur savaşının, bırakın uzun vâdeyi orta vadede bile ne Ir’lara ne de Turlara bir faydasının olmayacağını her iki taraf da biliyor. Ama bu kavrayış reelpolitik bir akılyürütmenin hediyesi. Gelin görün ki, İran bir reelpolitik değil teopolitik yürütüyor. Mollalar Rejimi’nin ayakta kalması düşmanın varlığına bağlı. https://www.yenisafak.com/yazarlar/suleyman-seyfi-ogun/insan-kasirgasi-2054437

Wonders of Istanbul: A Photo Collection of the City’s Most Beautiful Places to See – A Stunning Coffee Table Travel Photobook

(5052)

$23.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul: City of Majesty at the Crossroads of the World

(465516)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Lonely Planet Pocket Istanbul: Discover Twice the City in Half the Time | Top Sights | Maps & Walking Tours | Covers Sultanahmet & Sirkeci, Bazaar ... & Western Districts and more (Pocket Guide)

(44553)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul. A Travel Coloring & Activity Book for Kids.: Explore Istanbul Through Coloring, Games, Fun Facts & Travel Activities

$7.95 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul For First Timers: A Local's Travel Guide To Turkiye's Hidden Gems and Culture

(42534)

$17.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul: The Imperial City

(39581)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul & Northwest Turkey Travel Reference Map WP

(4655)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Rick Steves Mediterranean Cruise Ports (Rick Steves Travel Guide)

(45578)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul Slang Dictionary: Your Ultimate Guide to Istanbul’s Colorful and Cheeky Language (Slang Dictionary Around The World Book 72)

$3.15 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

DK Eyewitness Travel Guide: Istanbul

(475187)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

The Essential Travel Guide To Turkiye: Iconic Sights, Authentic Food and Smart Travel Tips From A Local (Istanbul, Cappadocia, Antalya and Beyond)

(49518)

$2.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Conversational Turkish Dialogues: Over 100 Turkish Conversations and Short Stories (Conversational Turkish Dual Language Books)

(425114)

$11.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

The Innocence of Objects

(46570)

$45.68 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Turkey Map 758 (Maps/Country (Michelin))

(46581)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

DK Top 10 Istanbul: Top 10 lists for your perfect trip, plus an all-weather folded map (Pocket Travel Guide)

(44544)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Lonely Planet Pocket Istanbul: Discover Twice the City in Half the Time | Top Sights | Maps & Walking Tours | Covers Sultanahmet & Sirkeci, Bazaar ... & Western Districts and more (Pocket Guide)

(44553)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Rick Steves Istanbul: With Ephesus & Cappadocia

(485176)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Rick Steves Mediterranean Cruise Ports (Rick Steves Travel Guide)

(45578)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul: City of Majesty at the Crossroads of the World

(465516)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Fodor's Essential Turkey (Full-color Travel Guide)

(41514)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Kaynak: Turk Tarihi, Toplumlarin Mayasi, Uygarlik

H.B. Paksoy
(Izmir: Mazhar Zorlu Holding, 1997)
ISBN 975-96079-0-5

Bilindigi gibi, “Pan-Turanizm” “Turancilik” ve “Pan-Turkizm” Turkiye Cumhuriyeti disinda es anlamda kullanilan deyimlerdir.

Istanbul’da “Tekin Alp,” takma adi ile yazan Moiz Cohen’in Turan adli kitabi (Istanbul, 1914), Alman Genel Kurmayi tarafindan Turkismus und Panturkismus olarak Almanca’ya cevirtilmisti (Weimar, 1915). Bu kitap, Ingiliz Deniz Kuvvetleri [Admiralty] Istihbarat Dairesince, gizli kaydi ile The Turkish and Pan-Turkish Ideal adi altinda Ingilizce’ye cevrildi. (London: Admiralty War Staff, Intelligence Division, 1917). Ek olarak, Vambery’nin daha once yayinladigi Turkenvolk (Leipzig, 1885) kitabi, gene Ingiliz Deniz Kuvvetleri Istihbarat Dairesince A Manual on the Turanians and Pan-Turanianism adi ile Ingilizce’ye aktarildi (H. M. Government, Naval Staff Intelligence Department: Oxford, November 1918). Z. V. Togan’in yazdigina gore, bu uygulama’yi yapan Sir Denison Ross idi. Bak, Z. V. Togan, Turkili Turkistan ve Yakin Tarihi (istanbul, 1981). J. M. Landau’nun yazdigi Pan-Turkism in Turkey: A study of Irredentism. (London, 1981) adli kitap, “Pan-Turkizm“in 20ci yuzyilda politik nedenlerle kullanilis oyunlarinin yalnizca bir bolumunu icerir.

Cedidler, Rus imparatorlugunda yasamakta olan diger Turk el, boy ve oymaklari ile mayasal ve politik konularda iliskilere girmeyi, isbirligi yapmayi, bu birligin basari yolunu acacagina inaniyorlardi. Cedidlerin bu atilimlari Ruslarca hemen “Pan-Turkizm” olarak olarak kotulenmeye baslandi. Ancak, Ruslar icin (Almanlardan gordukleri ‘Pan-Cermen’ politikasindan kopya ederek) Balkanlarda “Pan-Slav” politikasi gutmek mubahti. Ustelik, unutulmamasi gerekir ki, “Pan- Turkizm” propagandasini (1865 de) ilk olarak Macar Dogu Bilimleri profesoru Arminius Vambery baslatmisti. “Asyadaki Buyuk Oyun” (Great Game in Asia) un bir adimi olan bu “Pan-Turk” (Pan-Turan)izm propagandasi, Ruslari Ingiliz Hindistanindan uzak tutmak icin Asyali Turkleri ayaklandirmak amacini guduyordu. Avrupadaki guc dengesinin degismemesi icin calisan devletler, Vambery’e maas baglayarak Asyali Turklere (Avrupalilar hesabina ve bilmeden, Ruslara karsi koymalari icin) “Pan-Turkizm” ogretmesini istemislerdi. Avrupali devlet adamlarinin gorusune gore, Asyadaki ayaklanma ile ugrasmak zorunda kalacak olan Ruslar, Avrupa ici zorlamalardan dikkatlerini ayirmak durumuna dusecekler, Avrupa guc dengesi boylelikle korunmus olacakti.

“Hareket Ordusu,” 1909 da Istanbul’da yer alan 31 Mart irtica olayini 17 bastirmak icin yola ciktiginda, subaylarinin yuklu bolumu once’den Selanik’te ve Makedonyada gorev yapmislardi. 1912 Balkan savasi bittiginde, Avrupali devletler Osmanlilarin bir jandarma orgutu kurmasini istemislerdi. Bu jandarma, “Osmanli imparatorlugu icinde yasamakta olan Hristiyanlarin can ve mal guvenligini koruyacak” idi. Selanik ve Makedonyadaki Osmanli subaylari, Osmanli jandarmasini denetlemek icin gelen Avusturyali ve Italyan subaylarla da tanisiyorlardi.

Ustelik, o surec icinde, Alman subaylari Istanbul’daki Harbiye’de ogretmenlik yapmakta idiler. Yetisen subaylar, Almanca ogreniyor, Alman ordusu savas yontemleri ile yakindan ilgileniyorlardi. Bu subaylarin arasinda, 1909- 1911 arasinda Almanya’da Askeri Atase olarak gorev yapacak, Alman Dogu Bilimleri profesorlerince arkadasligi arananip, yakinligi bilinecek Enver Bey de var idi. Enver’in Pan- Turkizm ve Pan-Islamizm dusunce akimlarina olan tutkusunun bu sure icinde koyulastigi da soylenir. Birinci Dunya Savasi sonrasi, Enver Pasa’nin Turkistandaki olaylarla yakindan ilgisi olacakti.18

Pan-Turanizm ve Pan-Islamizm Turklerce yaratilan akimlar degildi. Dogu Bilimleri Profesorleri ve degisik devletlerin yonetimince gorevlendirilmis kisilerce olusturulmuslardi. Pan-Turanizm‘in baslangici, 1865 yilinda yayinlanan bir kitapta gorulur. Bu yaraticiligin temelini, Uruk, boy ve oymaklarina bakmadan Turklerin toplu kokenleri ve birbirleri ile tek dil olan Turkce ile anlasabilmeleri olusturuyordu. Ustelik Turkler, Altay daglarindan, Osmanli imparatorlugunun baskenti Istanbul’a kadar uzanan genis bir bolgeye yayilmislardi. Bu gorus’un Turklere yansitilmasina, oz dusunceleri olarak benimsemelerine ugrasildi. Rus’lar ve Avrupalilar, Pan- Turkizm’i bir bagnazlik tutumu olarak ve Mogol Cengiz Han’in (1167?-1227) yasaminda estirdigi uluslari kasip- kavurma uygulamalarina es tutmaya calistilar. Sonucunda “Pan-Turkizm” in yalnizca Ruslari degil, butun Bati uygarliginin varligini ortadan kaldirabilecegi “korkusu” dile getirildi.19 Topluca, Orta Asya’ya karsi yeni bir dizi Hacli Seferleri duzenlenmesi geregini destekler tutum takinildi.20

Pan-Turkizm, Orta Asya’da acik kollarla karsilanmadi. Yakin yillarda da ogrenildigine gore, Pan-Turkizm onerisi ilk olarak Ingiliz imparatorlugundan aylik alarak calismakta olan bir kisice olusturulmustu.21 Orta Asya’nin bu yon’den yeniden onem kazanmaya baslamasi 1894 yilinda Fransiz–Rus yakinlasmasina ve bu arada Pan-Turkizm uzerine yeni kitaplarin yazilmasina neden oldu. Bu surec icinde yazilan kitaplarin icindeki gorusler, sonradan Rus kitaplarina da aktarildi.

Yarminci yuzyil’da Rus isgali uzerine kacip Avrupa baskentlerine yerlesen az sayida Orta Asyali gocmen dusunurlerce, Pan-Turkizm Turkistan’in Rus somurgeliginden kurtulus yolu olarak gorulmeye baslandi. Orta Asya gocmen dusunurlerinin bu calismalari da, Avrupa kamu oyu olusturucularinca gene ele alindi, daha once sallanan “Pan- Turkizm” i suclayici parmaklar’in sayisi artti. Bu kamu oyu olusturucularinin da cok iyi bildikleri gibi, bu surec icinde Turkiye cumhuriyetinin kurulmasina da neden olan olaylar, Turkistan icin de gecerli idi; Ingiliz, Fransiz, Irlandali, Isvicre ulusculuk dusuncelerinden cok ayricaligi yok idi.

Almanlarin Birinci Dunya Savasi oncesi Osmanlilari Pan-Turkizm‘i acikca kucaklamaya ittirmelerinin nedeni de kolaylikla goruluyordu: Rus’lara karsi bu yol’dan girisim ile, Rus ordu’larini boldurmek, ve Alman ordularina Bati’da soluk aldirmak. Ayrica, Ingilizlerin Asya’daki imparatorluguna karsi, Almanlar Pan-Islam calismalarina basladilar. Dusunceleri, Orta Asya’da bir Islam ihtilali cikartmak, Ingiliz birliklerini diger yerlerden cekerek bu ihtilal’i bastirmakla ugrastirmak. O gunlerin Alman Disisleri Bakan’ina verilen bu “Islam Ihtilali” onerisi, gunumuzde ABD deki Yale Universitesi Kutuphanesinde bulunmaktadir.

Pan-Islamizm’in, Islam dininin temelini olusturan “ummetcilik” tutumu ile dogrudan ilgili olmadigini goz onunde almak gerekir. Pan-Islamizm, Avrupali devletlerin kendi aralarinda “Guc Dengesi” ugraslari sonucu orta’ya cikan “somurgecilik” uygulamalarina karsi Cemaleddin Afgani (1839-1897) tarafindan uygulanmaya baslamis idi. Muslumanlari bir araya getirerek, bagimsiz bir Islam toplumu gerceklestirmek amacini guduyordu. Ancak, “bagimsizligini kazanacak” olan bu “Musluman toplumunun” kendi iclerindeki Arap, Hintli, Iranli, Irakli, Magribi, Sudanli, Suriyeli, Turk v.b. gibi ayirimlari yapilmamakta idi. Avrupali kamu oy’u olusturuculari, Pan-Islamizm’i de “tersine” bir hacli seferi belirtisi olarak gostermeyi basardilar. Alman uygulayicilari da, Afgani’nin olumunden sonra Pan-Islamizm yandaslarina olanca gucleri ile destek verdiler. Bu yol’dan, Ingiliz yoneticilerinin savas icindeki sorunlarini arttirmayi denediler.22 Birinci Dunya Savas’i basladiginda, Pan-Turkizm ve Pan-Islamizm iki ayri yonde, ancak tek amac ile isletilmekte idi.

Bolsevik ihtilali basverdiginde, yukarda da belirtildigi gibi, Alman yoneticileri Bati sinirlarinda bunalmakta olan Alman ordularina soluk aldirmak yollari ariyorlardi. 1918 Kasim ayinda Birinci Dunya Savasi silah birakismasi yer aldi. Yapilan anlasmaya gore, Istanbul’un Ortak Ingiliz, Fransiz ve Italyan ordu ve donanmalari ile isgaline karar verildi. Bu isgal baslamadan kisa sure once Istanbul’dan bir Alman denizaltisi ile cikan Enver Pasa, Odessa uzerinden 1919 basinda Berlin’e vardi. Enver Pasa Berlin’de, Alman subaylarinin destegi ile bir “Islam Birligi” orgutu kurdu, gazete yayinlamaya basladi.23

Birkac deneme’den sonra, Alman yoneticileri Enver Pasa’yi 1920 yilinin ortalarinda Moskova’ya ulastirmayi basardilar. Enver Pasa Moskova’da gunun ileri gelen Bolsevikleri ile konustu, Hindistan’in Ingilizlerden bagimsizligini kazanmasini saglamak icin Asya’da bir Islam Ihtilali baslatmak onerisinde bulundu. Bu is’e Turkistan’da baslamak istegini acikladi.24

Bu arada, Orta Asya’lilar oz bagimsizliklarini ellerine almak icin, dunyadaki diger akimlarla ilisigi olmayan bir orgut kurmuslardi. Bu cerceve icinde, daha onceden duyurulmus olan Baskurt, Kazak, Ozbek, Tatar atilimlarinin baslarindaki onderler belirli bir isbirligi yapiyorlardi. Amaclari, Turkistan toplumlarinca 1916 da girisilmis olan bagimsizlik savasina olumlu olarak birlikte yon vermek ve bagimsiz Turkistan’i gerceklestirmek idi. 1919 da bu birligin kuzeyinde kalan Baskurt, Kazak ve Tatar bolumlerini Bolsevikler isgal edince, onderleri Guney’e, Semerkand ve Taskent yorelerine gectiler.

Cemal ve Halil Pasalar da Enver’den once Moskova’ya gelmislerdi.25 Dusuncelerine gore, bir “Islam Ihtilal Birligi” kuracaklardi. Cemal Pasa’nin istegi, Hindistan’in Puncap yoresinde Islam Ihtilali cikarmak idi. Cemal Pasa, Moskova’da Bolsevik onderlerine Basmacilarin yardimi ile Hindistandaki Ingiliz imparatorluguna son vermek isteginde oldugunu soyledi. Bolsevikler inanir gorunduler. Cemal Pasa’inin, Turkistan’da ve Kuzay Hindistan’da bir Turk Birligi kurmaya calismasindan cekiniyorlardi. Daha once, 10cu yuzyilda Gazneliler,26 12ci yuzyilda Altamis,27 16ci yuzyilda Babur28 gibi Orta Asya Turkleri boyle imparatorluklar kurmamislarmiydi? Bununla birlikte, yakindan gozaltinda bulundurmak yolu ile, Camal Pasa’nin Bolsevik calismalarina dunya kamu oyunda “Pan-Turkizm” ve “Pan-Islamizm” korkusunu yaymak yolu ile yardim edebilecegini gorduler.

Bu arada, Turkistan Bagimsizlik Birligi kurulmus, adina kisaca “Cemiyet” denmekte idi. Onderlerinden biri, daha sonra Avusturya ve Almanya’dan baslayarak, 50 yildan artik tarih Profesorlugu yapan Zeki Velidi Togan (1890- 1970) idi. 25 Ocak 1921 de, Turkistan Birligi, Afganistan’in Kabul sehrinde olan Cemal Pasa’ya bir mektup gonderdi:

“….Sizden ricamiz budur ki, Ortasarktaki siyasetiniz koca Turkistan’in mukadderatini Islam aleminin halasi icin tertip olunan planlara kurban etmemek esasinda olsun….Bir defa daha hatirlatalim ki, Bolseviklerin mustemlekeleri Avrupa kapitalist devletleri elinden kurtarmak fikrinde samimi kaldiklarini bir dakika icin tasavvur ettigimiz halde bile, Turkistan, kendi mukadderatini kapitalizmle sosyalizmin akibeti simdilik mechul olan mucadelesi ile baglayamaz….”29

Turkistan Birligi gizli derneginin calismalari ve etkenligi de gittikce artmakta idi. Sovyetler30 ve Komunist partisi toplantilarinda, polis ve yonetim organlari icinde gizli calismakta olan uyeleri yardimi ile olaylarin akisini degistirebiliyordu. Buhara, Taskent, Semerkant ve Konkand’daki isci orgutleri de bu Birlik icinde idiler. Togan, “….Birligin basindakilerin bu basari’lari, 1917 yilinda ruyalarinda bile gorseler inanamiyacaklarini…” soyler.

Enver Pasa’nin 1921 Eylulunde Turkistan’a gelmesinden once, Islamiyet’in bu toplum icinde belirli bir politik yer’i var idi. Eski dusuncesel canliligini ve parlakligini yitirmis, dar cerceveli bir tutuculuga donmus, kisilerin elinde yeni mezhep ve tekkelerde yonetilmekte idi. Togan’in anlattigina gore, Buhara Emir’i bu tur yoneticilerden biri idi. Bu arada, Basmacilar da uc’e ayrilmakta idiler: “emirciler;” “yari emirciler;” “emir dusmanlari.” Birlik, emir’i, emir’in ozel dincilik dusuncesini ve bu tur dusunceleri destekleyenleri ortadan kaldirmak calismalarina basladi. Birlik, Emir ve emirciligin, Turkistan’in bagimsizligina kavusmasini engelledigi dusuncesinde idi.

Turkistan Birligi askeri ve politik acilardan hazirlik yaparken, birkac ay oncesine kadar Moskova’dan Ingilizlere karsi “Islam Birligi” adina propaganda yapmakta olan Enver Pasa, 1921 sonlarinda Gurcistan ve Baku uzerinden Turkistan’a vardi. Basmacilarla iliski kurarak, Afganistanda olan Cemal Pasa ile birlikte Turkistan Birligi ileri gelenlerine Bolseviklere karsi harekete gecmek onerisinde bulundu. Yakinlik goremeyince, 1922 baslarinda Buhara’ya gecti. 1917 Ihtilalinden sonra Birinci Dunya Savasindan cekilen Bolsevikler, ordularini Bati sinirlarindan geriye alarak yeniden duzenlemeye basladilar. 11 Agustos 1919 da Rus generalleri komutasindaki 106 bin kisilik birlikleri ile “Turkistan cephesini” actilar. 1920 Eylulunde de Bolsevikler: Birinci, Dorduncu ve Besinci ordularini, Turkistandaki Bolsevik ordulari ile birlestirdiler. Sonucunda, yukarida da belirtilen silahlandirilmis demiryolu iscileri ve Rus gocmenlerine ek olarak, 200 bin kisilik iyi donatilmis bir Bolsevik gucu ile “Basmacilik” hareketini sondurmek isine giristiler. Ali Bademci’nin olaylari goz’leri ile gorenlerden topladigi bilgilerde de belirtildigi gibi, insanlik disi agir bir tutum ile sivil Turkistan toplumuna saldirdilar. Gene de, Turkistanlilarin bagimsizlik calismalarini durduramadilar. Bunun uzerine, Bolsevikler, bir yandan askeri harekat’i butun gucleri ile surdururken, diger yanda da “ozel atilimlara” girismek geregini duydular. “Pan-Turkizm” ve “Pan-Islamizm” in butun dunya icin bir musibet oldugu ve ortadan kaldirilmasi icin her turlu guc kullanilmasi gerekli oldugunu dunya’ya duyurdular. Bir taraftan bu yolda propaganda yaparlarken, diger yandan da Turkistanlilari birbirlerine karsi vurusturmak icin yollar aramaya basladilar.

Enver Pasa’nin olumu, emirci ulemaca yaratilmis ikilik yarasinin iyilesmesini onleyemedi. Turkistan Birligi Bolseviklerle yaptigi vuruslari surdurdu. Ancak, ellerindeki silah ve cephaneyi yenileyemedikleri icin, Bolseviklerin donatim ustunlugu altinda ezilmeye basladilar. Bu arada, Bolsevikler de bos durmuyor, Kirgiz ve Kazaklar arasinda bascilik yarismasi acarak, Birligi bozmaya calisiyorlardi. “Pan-Turkizm” ve “Pan-Islamizm” konularinda da ayrica ozendirmelerle de Birligin dusuncesel yon’unu degistirmeye ugrasiyorlardi.

Bolseviklere (Kizil Rus’lara) karsi carpistirilan Rus Peter Wrangel (1878-1928) Ingiliz, Fransiz ve Italyan isgali altindaki Istanbul yolu ile Kirim limanlarindan silah ve cephane yardimi gormekte idi. Amerikan ve Ingiliz birlikleri de 1919 yilinda Kuzey’den, Arkhangels limanina indirilmis, Wrangel’in komutasindaki “Beyaz Rus” birliklerine yardim etmek icin hazirlik yapiyorlardi. Bu ortam icinde, duzenli dusunce cercevesi ile ele alindiginda, Bolseviklere karsi Avrupa devletlerinin Turkistan Bagimsizlik Savasina yardimci olmalari gerekirdi. Ancak, belki de “Pan-Turkizm” ve “Pan-Islamizm” propagandasinin kamu oyu dusuncelerine yerlestirilmis olmasi, Bolseviklere karsi savasan Avrupa devletleri ile Turkistanlilarin dogal gorus birligini engelledi.

“Hayali tarih” yazma cabalarinin iki ornegi kisaca verilebilir: A) Turklerin dunya uzerinde hangi tarihler arasinda yasadiklari; B) “Pan-Turkizm.”

“Pan-Turkizm“[73] bir Turk icadi degildir. Eski Turk kaynaklarinda, “Turklerin dunya hakimiyetini elde tutmak ihtirasi ile yanip tutustuklari”ni belgeleyen bir kavram yoktur. Bununla birlikte, ozellikle 19cu yuzyil sonlarinda ve 20ci yuzyil baslarinda, Turkleri bu suc ile itham edenler oldu.[74]

Bugun bilinen kaynaklara gore “Pan-Turkizm“, 19cu yuzyil Avrupa kuvvet dengesi ugrasmalarina yardimci olmasi icin Avrupa’da icadedilmis bir iddia’dir.[75] Ilk olarak, Carlik Rus ordusu’nun Taskent’i isgal yili olan 1865 de basilan bir kitapta gorulur.[76] Ruslar 19cu yuzyil‘da [1552 yilinda Kazan hanligi’ni isgal etmekle baslattiklari tutumu surdurerek] Asya’ya ekonomik somurge bulucu yayilma hareketlerine devam ettiler. Ingiliz’ler 1828 Turkmencay anlasmasindan baslayarak, Hindistan’daki imparatorluklarini Ruslardan koruma yollari aradilar; Rus ve Ingiliz imparatorluklari arasinda yasayan Turkleri birlestirip, Rus yayilmasina karsi bir engel olarak kullanmak istegi bu “Pan- Turkizm” “cozumunu” ortaya cikardi.[77]

Ruslar da bu “Pan-Turkizm” iddialarini politikalari yararina kullandiklari din maskesi altina aldilar. Cunku Ruslar, Asya’ya yayilma calismalarini (diger somurgeci imparatorluklarin yaptigi gibi), “Hristiyanligi yaymak cabasi” olarak gosteriyorlardi.

Eger bu iddialari ile Turkleri “Batili medeniyetlere zararli” gosterebilirlerse, Ruslar:

1. a) Vambery yolu ile ortaya atilan “Pan-Turkizm” ve bu “akimin” onculugunde kendilerine karsi kurulmasina calisilan “Turk kalkani”ni kirabilecekler;
2. b) Avrupali Hristiyan devletlerin Ruslarin Orta Asya’daki hareketlerine engel olabilecek diplomatik iddialarini yersiz birakip, kendi Asya’ya yayilma cabalarini surdurebileceklerdi.

Almanlarin iktisadi ve askeri yonlerden guclenmeye baslamasi Ingiliz ve Rus’lari urkuttu. 1907-1909 larda yaptiklari gizli anlasmalarla, Ingiliz ve Rus imparatorluklari birbirlerine karsi “Pan-Turkizm silahini” kullanmama karari aldilar. Bunun uzerine, Ruslar tek tarafli olarak “Pan-Turkizm zararlarini onleme” ve “dunya’yi Turklerden kurtarmak calismalarina” basladilar. Bu anlasmalar,ve ortaya cikardiklari tutumlar, Ruslarin Birinci Dunya Savasi basinda Erzincan ve cevresine girmelerinin “gerekceler”den biri olarak gosterildi.

Orta Asya’daki Turk toplumlarinin esaret altina alinmasi boylelikle uluslararasi toplumlarca da kabul edilmis oluyordu. Ancak, Orta Asya Turk toplumlari bu tutsakliga karsi koyma karari verdiler. Orta Asya’da “Milli Kiyam” (bagimsizlik ayaklanmasi) adi ile bilinen, buna karsilik, Ruslar tarafindan dunya’ya “Basmaci” (haydutluk, sakilik) adi ile aktarilan Orta Asya Bagimsizlik Savasi 1916 yilinda basladi. Kisa surede buyuk cap’ta askeri harekat’a donustu. 1930 sonlarina kadar suregiden bu bagimsizlik savasinin dogal sonucunun ne olacagini bugun bilemiyoruz. Cunku, Ikinci Dunya Savasinin baslamasi Orta Asyalilarin bu ulkulerinin ertelenmesine neden oldu.[78]

“Pan-Turkizm” oyunlari bununla da bitmedi. Birinci Dunya Savasi baslamadan once, Alman bilim adamlari ve subaylari, adi gecen “Pan-Turkizm“i Almanya cikarlarina [Rus ve Ingilizlere karsi] yardimci olmasi icin ele almislardi.[79] Pan Turkizm ve Pan- Islamizm’i basta Enver Pasa olmak uzere, butun Turk subay ve politikacilarina benimsetmeye calistilar. Almanlar bu “ozendirme, imrendirme” calismalarinda toptan basarili olamadilar: Mustafa Kemal, Kazim Karabekir gibi genc ve yetenekli subaylar diger uluslarin gutmekte olduklari hedefleri gorup anladilar ve karsi ciktilar.[80] Omer Seyfettin, Alman bilim adamlarinin ve tuccarlarinin “imrendirme” calismalarini yakindan gorup, toplumu uyarmak amaci ile diger yazdiklarina ek olarak ozellikle “Fon [Von] Sadrinstayn” hikayelerini yaratti.[81] Buna ragmen, Almanlar Turkler’i Kafkaslarda savasa sokmayi basardi.[82] Alman dusunurlerinin amaci, Bati cephesinde Ingiliz ve Fransiz’larla carpismakta olan Alman ordularina nefes aldirmak idi.

Turkler arasinda bu Turk illeri disinda yaratilmis “Pan-Turkizm” dusuncesine yakinlik, Ikinci Dunya Savasi baslamadan once gene Alman dusunurlerince, gene ayni Alman yararlari yolunda filizlendirildi.[83] 1960 sonrasi “Pan-Turkizm” akinlari, Ikinci Dunya Savasi baslamadan once atilan tohumlardan yesermis ve kok salmistir.[84] Bu ve ilgili olaylarin belgeleri, turlu uluslarin resmi devlet arsivlerinde bulunmaktadir. Bu belgelerin bir bolumunun kopyalarini acikca satin almak mumkundur.[85]

Buna ragmen, yukarda sozu edilen diger ulus’larin “yarisma kavgasi” dolayisi ile, Turkler kendi yaratmadiklari bir akim olan “Pan-Turkizm” iddialariyla, uluslararasi kamuoyu onunde mahkum edilmeye calisilmaktadir. Cunku, bu olaylar yakin yillara kadar yazilmamis, kamu oyu onunde belgelenmemis, toplu olarak yayinlanmamistir.

Bununla birlikte, bir maya’dan gelmis toplumlarin, maya birliklerini korumak istemeleri dogaldir. Iskandinav Birligi, Ingilizce Konusanlar Birligi gibi ornekleri de coktur. Dolayisi ile, ortak maya birligini saklayan kitap ve dusuncelerin bu toplumlar icinde canli tutulmak istenmesi, bu toplumlarin hakkidir.

Bir Azerbaycanli dusunur’un de dedigi gibi “Amerikalilar da Sekspir okuyorlar. Bu olay, Amerikalilari Ingilizlestirmiyor.” Uygarligi meydana getiren mayalarin gelismesi, uygarligin yararinadir. Eger Orta Asyalilar da ortak mayalarini korumak icin isbirligi yaparlarsa, bu onlarin bilecegi is’tir. Begenmeyenler, gecmiste oldugu gibi, kendi gundemlerini nasilsa gene aciga vuracaklardir.

“Pan-Turkizm” iddiasini ilk orta’ya atan Vambery, Ingiliz hukumeti yararina maas ile calisiyordu. Vambery Macar uyruklu olmasina ragmen, emekli olduktan sonra, kendisine Ingiliz emekli maasi baglandi. Bak: M. Kemal Oke, “Prof. Arminius Vambery and Anglo-Ottoman Relations 1889-1907” Bulletin of the Turkish Studies Association, Vol. 9, No. 2. 1985.

“Pan-Turkizm“in Avrupa kokenlerinden gelmis ve Avrupa cikarlari icin yaratilmis olmasina ragmen, yurdunu Ruslardan kurtarmak isteyen, ozellikle 1920 sonrasinda Avrupa baskentlerinde yerlesmis olan Orta Asya aydinlarinca uygun bir akim olarak gorulmustu.

PAN ADLI IKI KURGUSAL YARATIK: UYDURMA “BELGELERIN” TURKLER ZARARINA KULLANILMALARI1

Gunlerini kaval calmakla geciren, “beline kadar keci-belinden yukari insan” gorunumunde olan eski Yunan tanrisi Pan, yalnizca insan dusuncesinde yasayan bir yaratiktir. Bir tek’inin “Kaf” daginin ardinda bile bulunmadigi gunumuzde artik anlasilmistir. Efsane kitaplarinda anlatildigi gibi, tanri Pan’in “bir yarismada birinciligi almasi” baska bir dussel Yunan tanrisi olan Apollo’yu kizdirir. Sonucunda, tanri Apollo,tanri Pan’in insan kulaklarini esek kulaklari ile degistirir.2 Bununla birlikte, ilkel insanlardan kalma efsane yaratmak icgudusunden olageleki, 19cu yuzyilda iki tane daha “pan” hurafesi ortaya atildi.3

1“Pan-Turkizm.” Pan-Turanizm adi altinda da pazarlanan bu “akim” Turklerce degil, Turk olmayan ancak yetenekli ve bir Avrupa universitesinde gorevli bir Dogu Bilimleri profesor’unce yaratilmistir.1860 larda yer alan bu yaraticilik, Kraliceleri her gun cay icen bir

imparatorlugun yararina idi. Bu profesor, kralicenin guvenlik gorevlilerinden aylik aliyordu. Emekli olduktan sonra da, Kralice’nin tebasindan olmamasina karsilik, emekli ayligi almayi surdurdu.

Profesor’un gorusunce, ortak tarih ve kokenli Turk topluluklari, Cin duvarlarindan Viyana’ya kadar olan genis bir bolge icinde yasiyorlar ve Turkce konusuyorlardi.4 Turklerin yasadigi bu bolge’nin Guney’inde, cay icenler Kralice’sinin Hindistan Imparatorlugu var idi. Hindistan imparatorlugunun Kuzey’inde ise, toplumu hic olmaz ise gun’de bir kez borst corbasi icen bir baska imparatorluk yer aliyordu. Kuzey’deki bu borst icenler imparatorlugu, Guney’deki cay icenler imparatorlugunun topraklarina ordulari ile yaklasmaya calismaktaydi. Profesor’un dusundugu gibi, iki imparatorluk arasinda ortada kalan Turkler biraraya gelip tug baglayacak olasalar, cay icenler imparatorlugunu borst icenler imparatorlugundan korumus olacaklardi. Boylece, cay icenler imparatorlugu daha guven icinde yasayabilecekti. Ya da, cay icenler imparatorlugu yoneticileri boyle dusunuyordu. 19cu yuzyil icinde, Avrupa’da yeni bir “guc dengesi” olusturulmasina  calisiliyordu. Bu ugras’in amaci, tek bir Avrupa devletinin digerlerine ustun bir duruma gecmesini engellemek idi. Almanya, Avusturya-Macaristan, Fransa, Ingiltere, ve Rusya, birbirlerini durmadan gozlemekte idiler. Butun Avrupali devletler tetik durduklari icin, satranc tahtasi uzerindeki atilimlari andiran bu olaylar, Avrupa duzeyinde bir politik-ekonomik durgunluk ve tikaniklik yaratmis idi. Dolayisi ile yarisi kazanmayi kendine amac edinmis ulke yoneticileri, atilimlari Asya’ya kaydirilmaya basladilar. Ingiliz sairi Kipling, bu ugraslara “Asya’daki Buyuk Oyun” adini takmisti.5

Oyunu kazanabilmek icin, Avrupa ulkelerinin oncelikle ekonomik ustunluk kurmalari, komsularindan varlikli bir duzey’e ulasmalari gerekli idi. Bu ekonomik ustunluk ise, Asya’da kurulan somurgelerden ucuz hammadde alip, yerine, ana ulkelerindeki uretim evlerinde turettikleri mallari daha yuksek degerlerle satmak yolu ile gerceklesecek idi.

2“Pan-Islam.” Bu politik dusunce’nin kaynagi gene 19cu yuzyil’a, Cemaleddin al-Afgani’ye kadar geri gider.6 Al-Afgani’nin amaci, tek ortak yanlari yalnizca bir din’e inanmak olan Musluman toplumlarini, bu toplumlarin kokenlerine, gecmislerine ve birbirleri ile olan iliskilerine bakmayarak, bir bayrak altinda birlestirip Musluman ulkeleri ustunde somurge kuran Avrupa devletlerinin boyundurugundan kurtarmak idi.

Toplumu Valkyrie ad’i ile bilinen baska bir kurgusal yaratigin soyledigi ezgileri dinleyerek bira icen ucuncu bir ulke, bu arada Asya’daki Buyuk Oyun’a katildi. Bu ucuncu toplum’un imparator’u, Avrupa’da “Hasta Adam” olarak bilinen Osmanli imparatorlugunun yakin dostu oldugunu belirtmek icin Istanbul’u ve Orta Dogu’yu gezmeye gitti. Bira icenler imparatorlugu yoneticileri, Asya ve Orta Dogu’da bir Islam Ihtilali cikmasini kolaylastirmak istiyorlardi.7

Bu sirada, “Butun Savaslara Son Verecek Son Savas” da baslamak uzere idi.8 Bu savas’i baslatanlarin amaci tek idi: Avrupa’daki Guc Dengesini bozmak, onderligi ele gecirmek. Bira icenler imparatorlugu,kahve icenler imparatorlugu9 ordu birliklerini kendi yaninda bu “Butun Savaslara Son Verecek Son Savas” a sokmak istiyordu. Kahve icenler imparatorlugunun (yeryuzundeki konumu dolayisi ile) bira icenler imparatorlugu yaninda savasa girmesi, cay ve borst icenler imparatorluklarinin bir bolum ordularini kahve icenler imparatorlugunun Dogu yaninda tutmak zorunda birakacak idi. Bu da, Bati Avrupa yonunde cay ve borst icenler imparatorluklari ordulari ile vurusmakta olan bira icenler imparatorlugu ordularinin soluk almasina yardimci olacak idi.

Cay ve borst icenler imapartorluklarina sonradan askeri guc ile katistirilan toplumlarin icindeki buyuk bolumler, “din bakimindan Musluman” idiler. Kahve icenler imparatorlugu da “Pan-Islam” bayragi altinda savas’a girdiginde, bira icenler’in dusuncesine gore, bu Musluman topluluklari kahve icenlerle isbirligi yapacaklardi. Bir “Islam Ihtilali” cikacak idi. Boylece, cay ve borst icenler imparatorluklarinin ic isleri guclesecekti. Bira icenler imparatorlugu, kahve icenler imparatorlugunun ordularini Dogu’da, Kafkaslarda, bu amacla savas’a sokmayi basardi. Ilk bakista, bira icenlerin istekleri yerine gelmis ve basari’ya ulasmakta idiler.

Borst icenler imparatorlugu, imparatorlarinin yasam tur ve duzeni dolayisi ile bir hastaliga yakalandi. Borst icenler imparatorlugu, agri ve sizilarla yataga dustu. 1917 de is basina gecen yeni onderleri ise, borst icenler imparatorlugunu sicak savastan cekti. Yeni borst icenler imparatorlugunun bascilari, yeni’den kaldirdiklari bayraklarla, bu kurgusal Pan-Turkizm ve Pan-Islamizm ikizleri ile, yeni bir savas baslattilar. Orta Asya kimiz icenlerini, gene eski borst icenler imparatorlugunun uyguladigi yontemlerle yonetmek istiyorlardi.

“Butun Savaslara Son Verecek Son Savas” 1918 de sona erdiginde, “ABD baskan’i Wilson’un 14 Prensibi” olarak bilinen atilimlar cercevesinde, Orta Asyali kimiz icenler de bagimsiz olmak istediklerini dunya’ya duyurdular. Bunun uzerine, cok da us’lu olmayan yeni bir savas basladi. Yeni borst icenler imparatorlugu, Orta Asyali kimiz icenlerin bu dogal isteklerinin temel’den “dunyayi isgal etmek”dusuncesi oldugunu cigirislarla ileri surduler. Yeni borst icenler imparatorlugunun bu yaraticiliklari Avrupa kamu oyuna tezlikle aktarildi. Avrupa’da el altindan sessizce yapilan anlasmalarla, kurgusal ikizlerce ileri surulen tutumlarin “Dogru” oldugu deme lerle dunya’ya bildirildi.

1939-1945 Ikinci Dunya Savasi sirasinda ABD baskan’i F. D.Roosevelt’in dile getirdigi “Dort Bagimsizlik Yasa” si (toplumlarin soz, din, toplanma ve yolculuk etmek istekleri sinirlanamaz) da kulak ardi edildi, Orta Asyali kimiz icenlere uygulanmadi.10

Bu gibi sagirliklar’in uluslararasi konumlarda yer almasi de yeni bir olay degildi. Orta caglarda yer almis olan Hacli Seferleri, bu yolda ileri atilmis politik cozumlerin basinda gelir. Kendi ic islerindeki gucluklere cozum bulamayan dini onderler, toplumlarinin ic sikintilarini “dis dusmanlara” yoneltmek icin “din” savaslarina girdiler. 19cu yuzyilin baslarindan baslayarak, Avrupa’li yoneticiler onceki (ortacaglardaki) Hacli Seferlerinde kullanilan goruntu ve sozleri kullandilar. Bu evrensel “dis politika” yolu ile kendi buyruklarindaki yurttaslarinin dikkatlerini ic islerden ve sikintilardan uzaklastirmaya calistilar. Duygulari ile kendilerinden sakli oynanan mumin toplumlar, ic rahatligi ile korukorune bu cagirilara uydular. Bu toplumlar kisa surede gercekleri ogrenmeye basladilar: savas alaninda erler olur, ozellikle olaylari toplu olarak goremeyen ve cahil olan toplumlarin erleri.

Zaman degisir. Ancak, anlasildigina gore, her zaman daha iyi’ye dogru da degil. Turkler de, Avrupa’nin ileri gelen uluslari gibi, bir imparatorluk surecinden gectiler. Ancak, gecirdikleri imparatorluk surecinin butun sorumluluklarindan kendilerini arinmis goren komsularinin gozunde, Turkler bu sorumluluklarindan arinmis degiller.

“Hesap” hanelerine yazilan asiri “faiz” ve her turlu “ceza” yi odemis olmalarina ragmen, Turklerden hala odeme yapmasini isteyenler vardir. Hic degilse, yazdiklari tarih kitaplari icinde Turklerden “tahsilat yapmak” isteyenler bulunur. Unutulmamali ki, gelecek olaylar, buyuk bir cogunlukla bu tur “eski defterler” icinde yazili olaylara gore yonlendirilecektir.

Dunya’da var olan Turklerin cogunlugu, kendi cevrelerinde ve uzerlerinde dondurulen oyunlara bakmadan, hala hic uzaklasmadiklari anayurtlarinda yasamaktadir. Bu gercegi goremeyenlarce de, nereden ve nasil gelmis olurlarsa olsunlar, Turkler zararina kurgusal ikiz Pan suclamalarinda bulunulmakta.

Turkler gunumuz’e kadar “soz gumus ise, sukut altin’dir” diye yanlis bir dusunce altinda yasamaktadirlar. Gerceklerin orta’ya atilmasina yarayacak her tur tartisma’ya girismeyi de, “celebilige” yedirememisler ya da yakistiramamislardir. Ne de olsa, atalari “dogruluk yerini bulur” dememismiydi? Bu atalar sozunun dogrulugu su goturmez. Yalniz, bu atalar sozu, dogrulugun hangi gun yerini bulacagi uzerinde bir bilgi vermez. Dogruluk yerini bulmaya hazirlanadursun, bu sirada “At’i alan da Uskudar’i gecmektedir.” Verilecek zarar verilmis, Ortak Pazar’a giris dilekce’si geri cevrilmis ve ekonomik yara’dan akan kanlar gollenmeye baslamis, govde gucsuz kalmaya baslamistir. Osmanli Amiral’i Barbaros Hayreddin’in (1466-1546) adi’nin Akdeniz kiyilarinda oturan Avrupalilarca soz dinlemeyen cocuklari korkutmak icin “ocu” anlaminda kullanildigi, ve boylece cocuklarin soz dinlemeye zorlandiklari iyi bilinir.

Bu yol’dan, Turk’un ocu oldugu efsanesi genc beyinlere yerlestirilmekte, buyuduklerinde devlet adami, tuccar vb. olan bu cocuklarda yerlesen korkunun sonucunda Turkler bugun zarar gormektedir. “Agac yas iken egilir.”

Ek olarak, Barbaros Hayreddin’e atfedilen “oculuk” hurafelerinin benzerleri, yazili olarak ta yaratilmistir. Bunlarin en eskilerinden ve siyasi nedenlerle yazilmis olanlardan biri 1473 yilina, II. Mehmet’in (1432-1481) Bizans imparatorluguna son vermesinden yirmi yil sonrasina kadar geri gider. Bu kucuk eser’de, Fatih guya “….yaptigi ve yapacagi fetihlerle ovunmektedir….” Bu eser’in kisisel atilimi cok gelismis bir kisi’ce uyduruldugu gunumuzde biliniyor. Ustelik, Avrupali’larin “Turk’lere karsi koyma yeteneginin ne denli guclu oldugunu gostermek icin,” bu “mektubun” sanki Turkce’den “cevrilmis” gibi gosterildigi de orta’ya cikmistir.11

Gunumuzde bilindigine gore, bu tur’den ucyuzden artik degisik mektup, Turkce’den dilmaclarca “cevrilmis” gibi en az alti dil’de yazilmis, yayinlanmis ve o yuzyillarda binlerle sayi’si dagitilmistir.12

Bu mektuplarin amaci’nin da Avrupalilari korkutup, bir birlige yanasmalarini saglamak oldugu gorulmektedir. Katolik ya da Protestan mezhepleri uyeleri olan yazarlari ise, kendi yandaslarini diger Hristiyan mezhebine karsi savas’a cagirmaktadir. Bu yazarlarin ileri surdugune gore, ornegin eger Katolikler biraraya gelip Protestanlari vurmazlar “dinlerini birlestirmezler, Protestan denen ayricilarin elinden kurtarmazlar” ise, “ocu” Turkler gelip herseyi Hristiyanlarin elinden alacaklardir. Bu da, bir dis yagi yaratmak –ve toplum’un ic sikintilarini dagitmak– yonteminden baska birsey degil idi. Bu yontem, bu gun de butun canliligi ile yasamakta ve yasatilmaktadir.

Bu tur propaganda’nin 15ci yuzyil icinde bile pek yeni olmadigi biliniyor. Bizans imparator’u Leo VI (865- 911) ca yapildigi soylenen “Turklerin Son’unun Geldigi” kehanet’i, 16ci yuzyil Avrupa’sinda yazilan dini-politik kavga yazilarina da kaynak olarak alinmistir.13 Bu tur Avrupa ic’i dusuncesel carpismalar yeni yaratilan matbaa harfleri yolu ile Avrupa basimcilarinca genis olcude yayilmakta idi.14 Bu atilim, gunumuzde elektronik iletisim araclari ile –yalnizca radyo, televizyon ve video makaralari yolu ile degil– bilgisayar iletisim aglari ve bilgisayarli bilgi sandiklari ile karsilastirilabilir. Nasil ki, 15ci yuzyilda basilmaya baslanan bu tur ilk eserler onceleri kamu oyuna acik degildiler (yalnizca, sayilari az olan okur-yazarlarca biliniyordu), 20ci yuzyilda bilgisayarlara gecirilmis bilgisayarli bilgi sandiklari da ilk bakista kamu oyunca gorulemezler. Bu gibi her kisi’ye acik olmayan kapali koselerde beslenme ortam’i bulup filizlenen karanlik dusunceler, sonradan buyutulerek kamu oy’una sunuluyor. Bulasici hastalik gibi bir agizdan diger yayin’a geciyor ve ortaligi kirana koyuyor. Bir gozlem yapilabilir: “Bir deli kuyu’ya tas atmis, kirk akilli cikaramamis.” “Ayikla pirincin tasini.”

Ruslar, Avrupa’dan cok seyler kapmis, ogrenmislerdir. Bu propaganda uygulamalari da, Ruslarin Avrupa’dan orendikleri arasindadir. 17ci yuzyildan baslayarak, bu propaganda mektuplari ve kitapciklari da Rusca’ya cevrilmistir. Bugun bilindigi gibi, Orta caglar’dan baslayarak, Asya bozkirlarinin Bati kiyilarinda kullanilmaya baslanan ilk uluslararasi anlasma ve antlasma dili Turkce idi. O sure icinde de, Rus yoneticilerini atayici ve bu yoneticilerin yasal oldugunu belirtir belgeler de Rusca’dan cok Turkce olarak yazilmislardi. Moskova, Vladimir ve Suzdal gibi Rus sehir devletlerinin bascilari’nin yasalliklari bile Altinordu bozkir torelerince saptanmakta idi. Ornegin, Korkunc Ivan (carligi 1533- 1584) onceleri kendi basina Rus tahtina cikmayarak, yerine Bekbulat adli bir Altinordulu Turk’un car olmasini desteklemisti.15

Turkce’nin dil yapisi, Rus disisleri yazicilarinin ve gorvlilerinin de dillerini de etkilemekte idi. Hatta, Rus edebi yazarlarinin eserlerinde bile Turkce’nin etkileri ve Turklerin turunde yazi yazma ozentileri gorulmeye baslamisti.16 Kendi yaraticiliklari bittiginde ya da yetmediginde de, Rus yazarlari eski Turk yazilarini kendilerinin imis gibi gostermekten de kacinmamislardi.17

20ci yuzyilda “Asya’daki Buyuk Oyun” ve “Dogu Sorunu” konularinin Avrupa’nin onemli isler gundem’lerinin basinda yer almalari, yoneticilerini taraf tutmaya yoneltti. Kamu oyu olusturma cabalari yogunlasti. Bir Fransiz yazari acikca Turkleri savundu.18 Buna karsi, 1919 Versailles Baris Toplantisina katilan diplomatlar Baskan Wilson’un Birinci Dunya Savasi sonrasi “Yeni Dunya Duzeni” gorusu’ne olumsuz baktiklarindan, Turkleri dislayan bir karsi duzen ozet’i yayinladilar.19

Yayinlanan sozlerin orantili degerlerine bakmaksizin, sonuc alinmis oldu. Kuzey ve Dogu Asya’da, Sovyet devlet kuruluslari yeni kazanilmis bir guc ile atilimlara basladilar. Rus yoneticileri yalniz kurgusal ikiz olan Pan lari yeniden canlandirmakla kalmadilar, eski Turk yazili anitlarinin icindeki gercekleri de degistirmeye calistilar.20 Bu kapsamda, bagimsizligini 1919-1924 yillari arasinda bir kurtulus savasi vererek kazanmis olan genc Turkiye Cumhuriyeti de diplomatik ve ekonomik alanlarda tek basina birakilmaya calisiliyordu.

Butun bu ugraslar –bir onceki oyunculara yenilerinin de katildigi–gene bir Buyuk Savas’in cikacagi 1930larda kesinlesinceye kadar el altindan surduruldu. Ikinci Dunya Savas’i 1939 da basladiginda, kurgusal ikiz Pan lar gene masal kitaplarindan cikarilip orta’ya surulduler. Ote yandan da Avrupa’li vurusmacilar gene Turkleri kendi yanlarina, kendi yararlari ugruna (ve diger vurusmacilara karsi) kullanmak uzere cekmeye calistilar. Birinci Dunya Savas’i oncesi oldugu gibi Turkler uzerine baski yapilmaya baslandi.

Kurgusal ikiz Pan lar Turklerin zararina orta’ya atilip kullanildikca, Turklerin bu akimlara karsi verdikleri geleneksel karsiliklar iki’ye ayrilir: 1) derin bir sessizlik; 2) geleneksel Turk belgelerine inatla bagli kalmak.21

Bir ulus’un tarihi, kendi basina bir bosluk icinde ve diger ulus’larin tarihleri ile iliskisiz olarak yazilamaz. Turklerin dunya uzerindeki politik konumunu gene dunya olaylari cercevesi icinde ele alan (ve kurgusal ikiz Pan lara karsi ilk uyarici yazi ornegi veren) Turklerden biri, 1904 yilinda Yusuf Akcura olmustur.22 Akcura’nin hemen ardindan, 19 ve 20ci yuzyillarin politik gerceklerini koklu olarak kavramis olan ve aciklayici incelemeleri ile toplum’a anlatan Kazim Karabekir gelir.

Karabekir de, kurgusal ikiz Pan lari bu aci’dan ele alir.23 Son yillarda, Orta Asya’da da ilgili konulari iceren yazilar yazilmakta veyayinlanmaktadir.24

Kurgusal dusler, yalanci belgeler ve efsane yaratmak islemleri, herseyden once “maya” kavram ve tanimina baglidir.25 Eger Turkler kendi tarih ve maya’larina kendi gozleri ile bakip, bunlari kendi kavramlarina bagli olarak yazmazlar ise, uluslararasi dusuncesel ve politik alanlarda oyuncak olarak kalmaya mahkumdurlar. Ornegin, Fransiz tarihcisi Fernand Braudel Fransa tarihini yazarken, Ingiliz tarihcileri A. J. P. Taylor ya da Toynbee’den ornek kullanmak geregini duymamaktadir. Bu tur tutumlar, tersi icin de gecerlidir. Bir “genel tarih” yazilabilmesi icin, once her toplumun tarihinin ayrintilari ile tek-tek yazilmasi gerekir.

Kisacasi: “Gok kubbe’de kalan hos seda” sozu, oz olarak dogrudur. “Su uzerine yazi yazmaya” esittir. Konusulup ta kagida dokulmeyen dusunceler kaybolup gidecektir. Buna karsilik: is yapacak, karar verecek kisiler, yazilari okuyarak dusunmekte ve uygulamalara gecmektedirler.

KAYNAKLAR:

 1. Bu bildiri Ingilizce olarak Centre d’tudes et de Recherches Internationales / Fondation Nationale des Sciences Politiques tarafindan Ekim 1991 de Paris’te duzenlenen “LA TURQUIE ET L’AIRE TURQUE DANS LA NOUVELLE CONFIGURATION REGIONALE ET INTERNATIONALE: MONTEE EN PUISSANCE OU MARGINALISATION” baslikli toplanti’da okunmus; ozeti de, adi gecen kuruluslarca yayinlanan Cahiers d’Etudes sur la Mditerrane orientale et le monde turco-iranien dergisinin Ocak 1992 sayisinda Fransizca olarak yayinlanmistir.

 2. Herbert Spencer Robinson & Knox Wilson, Myths and Legends of All Nations (Littlefield-Adams, 1981).

 3. Bilindigi gibi, “Pan” sozcugu Ingilizce’ye gectikten sonra degisik anlamlarda kullanilmistir. Ilk agizda, “birlestirici” kavramindadir. Ornegin, Kuzey ve Guney Amerika’yi boydan boy’a asan kara yolunun adi “Pan-American Highway” dir. Bu yol’dan, Amerika kitalarindaki devletlerin birbirleri ile daha siki iliskiler icinde yasamasina calisilmistir. Bu kapsam’da “Pan,”19cu yuzyilda “Pan-Germenizm” (Alman Birligi) ile tarihtegorulur. Pan-Germenizm de, “Pan-Slavizm” in yaratilmasina on-ayak olmustur. Asagida da gorulecegi gibi, “pan” Turklere de uzatilarak, “yeni” bir politik akim olusturulmustur.

 4. Arminius Vambery, Travels in Central Asia (London, 1865).

 5. Edward Ingram, The Beginnings of the Great Game in Asia, 1828-1834 (Oxford, 1979).

 6. H. A. R. Gibb, Modern Trends in Islam (Chicago, 1947); Nikki Keddie, Sayyid Jamal ad-Din “al-Afghani.” A Political Biography (Berkeley, 1972).

 7. Bu tur bir Islam Ihtilalinin nasil cikarilabilecegi uzerine bu imparatorluk uzmanlarinca hazirlanmis atilim onerisi, gunumuzde Yale Universitesi elyazmalari kutuphanesinde saklidir.

 8. Avrupa kamu oyunda, Birinci Dunya Savas’ina verilen ad.

 9. Osmanlilar.

 10. Sozu edilen “Four Freedoms,” ABD Anayasasi’na yapilan Birinci Ek’ten esinlenmistir. Ornegin, bak: S. E. Finer, Five Constitutions (Penguin, 1979).

 11. Daniel Clarke Waugh, The Great Turkes Defiance: On the History of the Apocryphal Correspondence of the Ottoman Sultan in its Muscovite and Russian Variants (Columbus, OH: Slavica Publishers, 1978).

 12. Sozu edilen donemde, toplumlarin buyuklugu gunumuz ile orantili olarak goz onunde tutuldugunda, bu sayilar cok buyuktur.

 13. Vaticinium Sever, et Leonis Imperatorum, in quo videtur finis Turcarum in Profetia di Severo (1596). A. Fischer’ce 1920 yilinda ZDMG (47) de Arap harfleri ile yeniden yayinlanmistir. Tarihi olaylar bakimindan, 16ci yuzyil kadar, 1920 yilinin da Turkler acisindan oneminin unutulmamasi gerekir.

 14. Philipp Lonicer, Chronicorvm Turcicorvm (Frankfurt, 1584); Johannes Leunclavius, Historiae Mvsvlmanae Tvrcorvm, De Monvmentis ipsorvm exscriptae… (1591).

 15. Edward Louis Keenan, Jr., “Muscovy and Kazan: Some Introductory Remarks on the Patterns of Steppe Diplomacy” Slavic Review Vol. XXVI, No. 4 (December, 1967); Omeljan Pritsak, “Moscow, Golden Horde, and the Kazan Khanate from a Polycultural Point of View” Slavic Review Vol. XXVI, No. 4 (December, 1967); S. S. Aydemir, Suyu Arayan Adam (Istanbul, 1971). Dorduncu Baski.

 16. Edward Louis Keenan, Jr., “The Jarlyk of Axmed-Xan to Ivan III: A New Reading” International Journal of Slavic Linguistics and Poetics XII, 1967. (Mouton, The Hague).

 17. Ornek olarak, Rus Tale of Igor destani’in Turk kokenleri uzerine Orta Asya’li yazarlarca ileri surulmus gorusler icin bak:B. Paksoy, “Chora Batir: A Tatar Admonition to Future Generations.” Studies in Comparative Communism Vol. XIX, Nos. 3 & 4, Autumn/Winter 1986.

 18. Felix Valyi, Turk’s Last Stand: The Historical Tragedy on the Bosphorus (London, 1913). Londra Universitesinde yapilmis bir konusma olup, Ingilizce’ye cevrilerek yayinlanmistir.

 19. Joint Note of the Allied Governments in answer to President Wilson, The Murderous Tyranny of the Turks. Basyazari: Arnold Toynbee (Hodder & Stoughton, 1917). Unlu tarihci Toynbee, Paris Baris Toplantisina katilan Ingiliz diplomatlarindan biri idi.

Daha sonra ek yazilar da yazmistir. Bak: Arnold J. Toynbee and Kenneth P. Kirkwood, Turkey (Charles Scribners, 1927).

 20. H. B. Paksoy, ALPAMYSH: Central Asian Identity under Russian Rule (Hartford, 1989).

 21. Turk tarihi ile ilgili temel belgelerin kurgusal ikiz Pan lara karsi geleneksel kullanilma yatkinliklari ile ilgili olarak bak: H. B. Paksoy “Central Asia’s New Dastans.” Central Asian Survey Vol.6, N. 1, (1987); Bahtiyar Nazarov “Kutadgu Bilig: One of the First Written Monuments of the Turkic People” H. B. Paksoy, Editor, Central Asia Reader (New York: M. E. Sharpe, 1994).

 22. Yusuf Akcura, Uc Tarz-i Siyaset (Ankara: Turk Tarih Kurumu, 1976). Bu yazi ilk once Kahire’de yayinlanan Turk gazetesinde 1904 yilinda basilmis idi. Ingilizce cevirisi icin, bak: David S. Thomas, “Three Types of Policies” H. B. Paksoy, Editor, Central Asian Monuments (Istanbul: Isis Yayinevi, 1992).

 23. Kazim Karabekir, Cihan Harbine Neden Girdik, Nasil Girdik, Nasil Idare Ettik (Istanbul, 1937); a. g. y., Istiklal Harbimizin Esaslari (Istanbul, 1933-1951); a. g. y., Istiklal Harbinde Enver Pasa (Istanbul, 1967). Karabekir’in yazilari, yayinlandiklari yillardan cok once basimevlerine verilmis idi. Bu kitaplarin  yayinlanmalarinin gecikme nedenleri uzerindeki dusunceler icin bak: Erik Jan Zurcher, “Young Turk Memoirs as a Historical Source: Kazim Karabekir’s Istiklal Harbimiz.” Middle Eastern Studies Vol. 22, No. 4, October 1986.

 24. Ornekleri icin, bak: H. B. Paksoy, “M. Ali–Let us Learn our Inheritance: Get to Know Yourself.” Cahiers d’Etudes sur la Mediterrane orientale et le monde turco-iranien Vol. 11, No. 1 (1991); Ayaz Malikov, “The Question of the Turk: The Way Out of the Crisis” H. B. Paksoy, Editor, Central Asia Reader (New York: M. E. Sharpe, 1994).

 25. Bak: H. B. Paksoy, “Turk Tarihi, Toplumlarin Mayasi, Uygarlik” Annals of Japan Association for Middle East Studies (Tokyo) No. 7, 1992. Pp. 173-220. Bu yazi, Yeni Forum (Ankara) dergisinin Cilt 13, No. 277, Haziran 1992 sayisinda yeniden yayimlanmistir. (sayfa 54-65).

Kaynak: İstanbul Universitesi-Sosyal Bilimler Enstitüsü Siyasal Bilgiler Fakültesi – Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü
Pan-İslamizm Tartışmaları Işığında TURKiSTAN (1864-1922) Doktora Tezi 7200 Tez Danışman:Prof. Dr. M Şükrü Hanioğlu
Hazırlayan: Alaeddin Yalçınkaya lst.anbul – 1994 http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/TEZ/25845.pdf

Istanbul, City map 1:10.000, City Pocket map + The Big Five

(42518)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul & Northwest Turkey Travel Reference Map WP

(4655)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Rick Steves Mediterranean Cruise Ports (Rick Steves Travel Guide)

(45578)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Rick Steves Istanbul: With Ephesus & Cappadocia

(485176)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

The Turkish Cookbook

(475966)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Wonders of Istanbul: A Photo Collection of the City’s Most Beautiful Places to See – A Stunning Coffee Table Travel Photobook

(5052)

$23.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Lonely Planet Turkiye: Plan the Trip of a Lifetime | Detailed Itineraries & Maps | Insider Tips | Covers Istanbul, Troy, Izmir and more (Travel Guide)

(44590)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul: The Imperial City

(39581)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul Slang Dictionary: Your Ultimate Guide to Istanbul’s Colorful and Cheeky Language (Slang Dictionary Around The World Book 72)

$3.15 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

DK Turkey: Must-See Sights. Culture & History. Detailed Maps & Tours. Covers Istanbul, Cappadocia, Antalya, Bodrum, & more (Travel Guide)

(50510)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul: City of Majesty at the Crossroads of the World

(465516)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

DK Istanbul: Must-See Sights. Culture & History. Detailed Maps & Tours. Covers Sultanahmet, Beyoglu, & more (Travel Guide)

(4656)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

God's Battalions: A Study of the Crusades, Christian Warfare, and the Fight for the Holy Land

(4651045)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Lonely Planet Pocket Istanbul: Discover Twice the City in Half the Time | Top Sights | Maps & Walking Tours | Covers Sultanahmet & Sirkeci, Bazaar ... & Western Districts and more (Pocket Guide)

(44553)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

The Amazing Mrs. Pollifax (Mrs. Pollifax Series Book 2)

(4653843)

$5.99 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

What's So Special About Istanbul?: A Solva Publishing Travel Guide (A Solva Publishing Travel Guide Series)

$11.86 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

DK Top 10 Istanbul: Top 10 lists for your perfect trip, plus an all-weather folded map (Pocket Travel Guide)

(44544)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

Istanbul: Memories and the City (Vintage International)

(415973)

$11.94 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

The Innocence of Objects

(46570)

$45.68 (as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)

A Guide to Biblical Sites in Greece and Turkey

(455129)

(as of 25/10/2026 03:13 GMT +03:00 - More infoProduct prices and availability are accurate as of the date/time indicated and are subject to change. Any price and availability information displayed on [relevant Amazon Site(s), as applicable] at the time of purchase will apply to the purchase of this product.)